Một người mất ba năm hoàn thiện giải pháp, thêm hai năm theo đuổi hồ sơ, và cuối cùng cầm trong tay bằng độc quyền sáng chế.
Cảm giác lúc đó là đã xong. Thực tế thì vừa mới bắt đầu, và bắt đầu ở một cuộc chơi khác hẳn.
Hiểu sai điều này là nguyên nhân của phần lớn thất vọng trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ ở Việt Nam.
Bằng sáng chế thật ra là gì
Nó không phải giấy chứng nhận rằng mình đã nghĩ ra thứ gì đó. Nó cũng không tự ngăn ai làm nhái.
Nó là quyền được khởi kiện người dùng giải pháp của mình mà không xin phép.
Nghĩa là: phát hiện vi phạm là việc của mình. Thu thập bằng chứng là việc của mình. Thuê luật sư, theo đuổi vụ kiện nhiều năm, chịu án phí — của mình.
Với một cá nhân hoặc một doanh nghiệp nhỏ, chuỗi việc đó tốn kém tới mức tờ bằng nhiều khi chỉ có giá trị tâm lý. Bên vi phạm biết điều này, và họ tính đúng.
Nói vậy không có nghĩa là đừng đăng ký. Có nghĩa là phải biết mình đang mua cái gì.
Ba chỗ hay hiểu sai
"Nộp đơn là được bảo hộ." Không. Có giai đoạn công bố đơn, rồi thẩm định nội dung, và toàn bộ quá trình mất vài năm. Trong khoảng đó, giải pháp đã công khai còn quyền thì chưa có.
"Bằng ở Việt Nam thì bảo hộ khắp nơi." Không. Bảo hộ theo lãnh thổ. Muốn bảo hộ ở nước khác thì phải nộp ở nước đó, có thời hạn ưu tiên khá ngắn tính từ đơn đầu tiên. Bỏ lỡ mốc ấy là mất khả năng đăng ký ở nước ngoài vĩnh viễn, vì giải pháp đã công bố.
"Có bằng là bán được." Bằng không tạo ra người mua. Doanh nghiệp mua sáng chế khi họ đã thấy thị trường và thấy giải pháp giảm được chi phí cụ thể của họ. Bản thân tờ giấy không nói được điều đó.
Chi phí thật, tính đủ
Phần chi phí bị bỏ sót nhiều nhất không nằm ở lúc nộp đơn.
Phí duy trì hằng năm, tăng dần theo tuổi của bằng. Giữ một bằng suốt vòng đời của nó là một khoản đều đặn trong hai mươi năm.
Chi phí soạn bản mô tả. Đây là chỗ đáng tiền nhất và hay bị tiết kiệm nhất. Phạm vi bảo hộ nằm ở phần yêu cầu bảo hộ, và viết hẹp quá thì đối thủ chỉ cần đổi một chi tiết là lách được; viết rộng quá thì bị từ chối hoặc dễ bị huỷ. Người viết giỏi phần này đáng giá hơn nhiều so với khoản tiết kiệm được khi tự viết.
Chi phí theo dõi và thực thi. Nếu không có kế hoạch cho khoản này thì nên tính lại xem có cần bằng không.
Vậy khi nào nên đăng ký
Thực dụng thì có ba trường hợp rõ ràng:
Khi sản phẩm dễ nhìn là bị sao chép. Giải pháp nằm lộ ra ngoài, ai mua một cái về tháo ra là làm được. Lúc đó bằng là hàng rào duy nhất có.
Khi cần bằng để gọi vốn hoặc để đàm phán. Nhà đầu tư và đối tác lớn coi danh mục sở hữu trí tuệ là tài sản. Ở đây bằng có giá trị ngay cả khi không bao giờ đi kiện ai.
Khi định bán hoặc cấp phép cho doanh nghiệp lớn. Họ cần một thứ có thể chuyển nhượng được, và tờ bằng chính là thứ đó.
Và một trường hợp nên cân nhắc không đăng ký: khi giải pháp nằm bên trong quy trình sản xuất, không ai nhìn thấy từ ngoài. Giữ bí mật có khi bảo vệ tốt hơn — vì bí mật không hết hạn, còn bằng thì hết sau hai mươi năm và sau đó ai cũng dùng được.
Phần không giao đi được
Khâu tra cứu tình trạng kỹ thuật đã có — trước đây phải thuê chuyên gia đọc hàng nghìn tài liệu — giờ rẻ và nhanh hơn nhiều. Việc soạn bản nháp mô tả cũng vậy. Đây là thay đổi tốt, vì nó hạ chi phí cho người ít tiền.
Nhưng phần quyết định thì không:
Không ai viết được phạm vi bảo hộ đúng mức. Đây là nghề riêng, cân giữa rộng và vững, và nó dựa trên kinh nghiệm về việc đơn nào từng bị từ chối vì lý do gì. Một bản nháp trôi chảy mà phạm vi sai thì tệ hơn không có.
Không ai biết đối thủ sẽ lách kiểu nào. Người có nghề đọc bản mô tả và thấy ngay chỗ có thể đổi để tránh — rồi bịt chỗ đó lại.
Không ai quyết thay việc có nên kiện hay không. Kiện một khách hàng lớn của chính mình, kiện một doanh nghiệp có tiềm lực gấp trăm lần — đó là quyết định kinh doanh, không phải quyết định pháp lý.
Và không ai chịu trách nhiệm thay. Nộp một đơn có thông tin không chính xác, bỏ lỡ mốc ưu tiên, để bằng hết hạn vì quên nộp phí — hậu quả rơi vào người đứng tên.
Và cái tên
Người làm sáng chế ở Việt Nam thường ở tình trạng khó: có thứ đáng giá, không biết chào bán cho ai, và không có chỗ nào để doanh nghiệp tìm ra mình.
Danh mục sáng chế nằm trong cơ sở dữ liệu của cơ quan quản lý thì tra được, nhưng không ai đọc nó như đọc một hồ sơ năng lực.
Khi việc dựng trang và trình bày đã rẻ ngang nhau cho tất cả, thì thứ còn phân biệt là những gì tích luỹ được sau một cái tên: đã làm ra gì, giải quyết được bài toán nào, ai đã dùng.
NhaSangChe.com gọi đúng con người, ngắn, mang sức nặng nghề nghiệp — và là loại địa chỉ mà một doanh nghiệp đi tìm giải pháp sẽ nhớ.
Tên miền nhắc trong bài: NhaSangChe.com
