Có một câu ngắn mô tả gần đúng tình trạng của dịch máy hiện nay:
Nó đã đủ tốt để hiểu, và chưa đủ tốt để ký.
Đọc một bài báo nước ngoài, hiểu một thư điện tử, nắm ý một tài liệu kỹ thuật — dùng được, nhanh, gần như miễn phí. Rào cản ngôn ngữ trong việc tiếp nhận thông tin đã sụp đổ, và đó là thay đổi rất lớn cho người Việt.
Nhưng có một nhóm văn bản mà một chữ sai không phải là bất tiện mà là hậu quả.
Ranh giới nằm ở chỗ nào
Không phải giữa "quan trọng" và "không quan trọng". Nó nằm ở chỗ khác:
Văn bản để hiểu — sai một chút thì người đọc tự chỉnh theo bối cảnh. Não người rất giỏi vá lỗi.
Văn bản để ràng buộc — hợp đồng, hồ sơ pháp lý, hướng dẫn dùng thuốc, quy trình an toàn. Ở đây không có ai vá lỗi. Chữ viết ra là chữ được thực hiện.
Trong nhóm thứ hai, có hai loại sai đặc biệt nguy hiểm mà máy hay mắc:
Sai về mức độ ràng buộc. Trong tiếng Anh pháp lý, "shall", "may", "should", "must" mang bốn nghĩa khác nhau về nghĩa vụ. Máy dịch dễ san bằng cả bốn thành "phải" hoặc "sẽ" — và toàn bộ nghĩa vụ trong điều khoản đổi theo.
Sai về phủ định và điều kiện. Một mệnh đề nhiều tầng với "unless", "except", "provided that" — dịch trôi chảy mà đảo ngược nghĩa. Câu vẫn đọc xuôi, nên không ai nghi.
Đây là dạng sai nguy hiểm nhất trong mọi thứ loạt bài này đã bàn: nó không lộ ra. Bản dịch mượt mà, đúng văn phong, và sai ở chỗ quyết định.
Vì sao tiếng Việt lệch hơn
Chất lượng dịch máy không đều giữa các cặp ngôn ngữ, và lý do rất đơn giản: lượng văn bản song ngữ đã có.
Cặp Anh–Trung, Anh–Pháp có kho khổng lồ. Cặp Anh–Việt nhỏ hơn nhiều, và phần văn bản chuyên ngành — pháp lý, y khoa, kỹ thuật — thì càng ít.
Thêm nữa, tiếng Việt có những đặc điểm dễ mất khi dịch máy: hệ thống xưng hô phong phú, và các từ chỉ mức độ tinh tế mà tiếng Anh gộp lại.
Hệ quả thực tế: chất lượng ở cặp Anh–Việt không đồng đều giữa các lĩnh vực. Dịch tin tức thì tốt; dịch một điều khoản bảo hiểm thì phải kiểm.
Việc cụ thể nên làm với hợp đồng song ngữ
Rất nhiều doanh nghiệp Việt ký hợp đồng có hai bản ngôn ngữ. Ba điều cần biết:
Ghi rõ bản nào là bản gốc khi có mâu thuẫn. Đây là điều khoản quan trọng nhất trong mọi hợp đồng song ngữ và cũng hay bị bỏ nhất. Không có nó thì khi hai bản lệch nhau, tranh chấp không có lối ra.
Đừng dịch xong rồi ký. Cách đúng là dịch máy để hiểu nhanh, rồi người có chuyên môn rà lại đúng những điều khoản có hậu quả — nghĩa vụ, thanh toán, chấm dứt, giải quyết tranh chấp. Không cần rà cả trăm trang; chỉ cần rà đúng chỗ ràng buộc.
Với hồ sơ nộp cơ quan, quy định thường yêu cầu dịch có công chứng. Đây là chuyện thủ tục, không phải chuyện chất lượng — và một bản dịch máy dù đúng cũng không thay thế được.
Nói cách khác: máy dịch không thay người dịch trong nhóm văn bản này. Nó đổi vai người dịch từ người gõ lại sang người kiểm và chịu trách nhiệm — và phần thứ hai mới là phần đáng tiền.
Một mặt khác ít được nói: tiếng Việt được đưa ra thế giới
Phần lớn thảo luận tập trung vào chiều nhập — hiểu tài liệu nước ngoài. Chiều xuất thì đáng chú ý không kém.
Một hộ làm đặc sản ở tỉnh giờ bán được cho khách nước ngoài mà không cần biết tiếng. Một studio Việt nhận việc từ khách quốc tế. Một bài viết tiếng Việt tới được người đọc ở nơi khác.
Trong bài về giao thương tôi có viết: khi rào cản ngôn ngữ sập, nghề trung gian phải tìm chỗ đứng mới. Điều đó đúng — và mặt còn lại là hàng trăm nghìn người vừa được mở ra một thị trường mà trước đây họ bị chặn ở cửa.
Với một nước có nhiều thứ để bán mà ít người nói được ngoại ngữ, đây là thay đổi có lợi rõ ràng.
Phần AI không chạm tới
Nó không đọc được phòng. Trong đàm phán, phần lớn thông tin không nằm trong lời: người kia ngập ngừng ở đâu, tránh câu hỏi nào, đổi giọng lúc nào. Phiên dịch giỏi truyền được cả những thứ đó, và đôi khi họ báo cho bên mình biết điều mà câu chữ không nói.
Nó không biết cái gì không nên dịch thẳng. Một câu lịch sự trong tiếng Việt dịch nguyên văn sang tiếng Anh có thể thành mơ hồ hoặc yếu thế. Người phiên dịch có kinh nghiệm biết chỗ nào cần chỉnh cho đúng ý định, chứ không đúng chữ.
Và nó không chịu trách nhiệm. Với bản dịch có giá trị pháp lý, phải có người ký tên — và đó là lý do nghề dịch công chứng không mất đi, dù phần gõ đã tự động.
Và cái tên
Đây là lĩnh vực mà mọi doanh nghiệp làm ăn với nước ngoài đều đụng tới, và câu hỏi của họ rất cụ thể: chỗ nào dùng máy được, chỗ nào phải thuê người.
Khi việc dựng một công cụ dịch, một trang giới thiệu, một dịch vụ — trở thành việc ai cũng làm được trong vài ngày, thì khâu thực thi hết là lợi thế.
Cái còn lại là được nhớ tới vào lúc trước mặt là một bản hợp đồng bằng tiếng nước ngoài và người ta không dám ký — một tình huống đang xảy ra nhiều hơn bao giờ hết, chính vì giao thương đã dễ hơn.
AiNgonNgu.com ghép đúng hai chữ, ngắn, đọc lên là hiểu, và nó bao được cả dịch, học và giao tiếp — ba nhu cầu của cùng một rào cản đang tan đi.
Tên miền nhắc trong bài: AiNgonNgu.com
