Y học cổ truyền là một trong số ít lĩnh vực ở Việt Nam mà vấn đề lớn nhất không đến từ bên ngoài.
Nó không bị cạnh tranh ép chết. Nó không thiếu nhu cầu — người Việt vẫn tìm đến đông y cho những vấn đề mãn tính mà tây y điều trị dai dẳng: đau xương khớp, mất ngủ, tiêu hoá, phục hồi sau bệnh. Nó cũng không thiếu chỗ đứng pháp lý: khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền là hoạt động được luật công nhận, có chứng chỉ hành nghề, có bệnh viện và khoa y học cổ truyền trong hệ thống công lập.
Cái nó thiếu là khả năng để người dân phân biệt một lương y có nghề với một người bán thuốc trôi nổi.
Và phần lớn thiệt hại của ngành đến từ chính chỗ đó.
Ba thứ đang bào mòn niềm tin
Thứ nhất: thuốc "gia truyền" trộn tân dược. Đây là vấn nạn có thật và đã được cảnh báo nhiều lần. Một số sản phẩm bán dưới danh nghĩa thuốc nam, thuốc bắc bị phát hiện có trộn thành phần giảm đau, kháng viêm — thường là nhóm corticoid. Người dùng thấy đỡ rất nhanh, tin là thuốc hay, dùng kéo dài, rồi gánh hậu quả nặng nề lên tuyến thượng thận, xương, dạ dày.
Người chịu tiếng xấu không phải riêng kẻ trộn thuốc. Là cả ngành.
Thứ hai: chất lượng dược liệu. Phần lớn dược liệu dùng ở Việt Nam là hàng nhập, và việc kiểm soát nguồn gốc, dư lượng bảo vệ thực vật, hàm lượng hoạt chất là bài toán chưa giải xong. Cùng một vị thuốc, chất lượng có thể chênh nhau rất xa mà người bốc thuốc cũng khó biết nếu không có kiểm nghiệm.
Thứ ba: quảng cáo thổi phồng. Những lời hứa chữa dứt điểm bệnh nan y, những "bài thuốc bí truyền" kèm ảnh chụp người nổi tiếng, những lời chứng thực dàn dựng. Cần nói rõ: quảng cáo dịch vụ khám chữa bệnh và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ ở Việt Nam là hoạt động bị quản lý chặt, và phần lớn những nội dung kiểu đó là vi phạm. Nhưng chúng vẫn xuất hiện dày đặc, và chúng định hình cảm nhận của công chúng về cả ngành.
Kết quả là một tình trạng mà người làm nghề tử tế phải sống chung: mỗi bệnh nhân mới đều đến với một phần nghi ngờ có sẵn, mà họ không gây ra.
Nhưng chính điều đó tạo ra cơ hội rõ ràng nhất
Khi mặt bằng niềm tin thấp, khoảng cách giữa "làm đúng" và "làm ẩu" trở nên rất dễ nhìn thấy — nếu có ai chịu làm cho nó nhìn thấy được.
Cụ thể, đây là những thứ một cơ sở nghiêm túc làm được mà người bán thuốc trôi nổi không bao giờ làm:
- Công khai chứng chỉ hành nghề và phạm vi chuyên môn. Đơn giản, nhưng gần như không ai làm nổi bật.
- Nói rõ nguồn dược liệu và có phiếu kiểm nghiệm khi cần.
- Nói rõ giới hạn. Bệnh nào đông y hỗ trợ tốt, bệnh nào phải đi tây y ngay, khi nào cần dừng thuốc đi khám. Một cơ sở dám nói "trường hợp này bác nên đi chụp chiếu trước" tạo được nhiều niềm tin hơn mười bài quảng cáo.
- Không hứa khỏi. Trong một rừng lời hứa dứt điểm, sự dè dặt trở thành tín hiệu mạnh nhất.
Điều thú vị: cả bốn việc trên đều miễn phí về mặt chi phí và đắt về mặt kỷ luật. Chúng buộc người làm phải từ chối những khách mà kẻ làm ẩu sẽ nhận.
Những dòng nhu cầu đang lớn lên
Bên cạnh khám chữa bệnh truyền thống, có vài hướng đang mở rộng thật:
- Phục hồi chức năng và chăm sóc bệnh mãn tính — nơi y học cổ truyền kết hợp với vật lý trị liệu có chỗ đứng rõ ràng và được hệ thống y tế công nhận.
- Chăm sóc người cao tuổi — trùng với xu hướng già hoá dân số, và là tệp gắn bó lâu dài.
- Xoa bóp, bấm huyệt, trị liệu thư giãn phục vụ dân văn phòng — nhóm khách trẻ, chi trả đều, ít định kiến.
- Đào tạo cho người muốn vào nghề, và cho nhân viên các cơ sở spa, phục hồi.
- Dược liệu có nguồn gốc — bán cho chính các cơ sở khác, một thị trường mà ai kiểm soát được chất lượng sẽ có lợi thế bền.
Điều đã đổi trong hai năm qua
Một phòng khám đông y hôm nay có thể tự làm gần hết phần từng phải thuê: trang giới thiệu chỉn chu, hàng trăm bài viết về vị thuốc và bệnh chứng, video giải thích, trợ lý trả lời tin nhắn bệnh nhân. Chi phí gần bằng không.
Nghe thì mừng. Nhưng phải nhìn cho hết mặt kia: người bán thuốc trôi nổi cũng có đúng những công cụ đó, và họ dùng hăng hơn — vì họ không bị ràng buộc bởi sự thật.
Trước đây, một trang web nghiêm túc với nội dung chuyên môn dày là dấu hiệu của một cơ sở có đầu tư thật. Dấu hiệu đó vừa mất giá trị hoàn toàn. Sang năm, người dân sẽ không còn phân biệt được ai với ai qua vẻ ngoài trên mạng — mà đó lại đang là cách chính họ chọn nơi khám.
Cái không nhân bản được
Khi mọi thứ sản xuất hàng loạt được đều trở nên miễn phí, giá trị dồn hết về thứ chỉ tồn tại một bản.
Trong nghề này còn ba thứ: tay nghề bắt mạch và kê đơn của người thầy thuốc, những bệnh nhân đã theo nhiều năm — và một địa chỉ cố định không đổi.
Thứ ba là điều kiện để hai thứ đầu được biết đến. Và nó có ý nghĩa riêng trong ngành này: kẻ bán thuốc trộn tân dược luôn phải đổi chỗ. Đổi tên sản phẩm, đổi trang bán, đổi số điện thoại, biến mất khi có người khiếu nại rồi mọc lại ở chỗ khác. Đó là mô hình vận hành bắt buộc của họ.
Nghĩa là đứng yên một chỗ, mang một cái tên duy nhất, chịu mọi lời khen chê dồn về đó — tự nó đã là một tuyên bố mà kẻ làm ẩu không thể bắt chước. Không phải vì họ không nghĩ ra, mà vì họ không dám.
TrungTamDongY.com là loại tên làm được việc ấy: nó là cụm từ người bệnh gõ khi bắt đầu tìm, và nó nói ngay đây là một đầu mối của ngành chứ không phải một sản phẩm đang được rao. Nó không làm ai bốc thuốc giỏi hơn. Nhưng trong một lĩnh vực mà vấn đề lớn nhất là không phân biệt được ai với ai, một cái tên đứng yên và chịu trách nhiệm là thứ phân biệt cuối cùng còn lại — và là thứ duy nhất trong cả kế hoạch mà người khác không thể có bản thứ hai.
Tên miền nhắc trong bài: TrungTamDongY.com
