Một công ty giới thiệu ban cố vấn: bốn cái tên có tiếng trong ngành, kèm ảnh và chức danh.
Hỏi kỹ thì ra: họp một lần từ hai năm trước, không ai trong bốn người dự phần vào quyết định nào, và ba người không biết công ty hiện đang làm gì.
Không ai lừa ai. Công ty muốn hồ sơ đẹp hơn, người được mời nhận vì nể và vì nghĩ chẳng mất gì. Cả hai bên đều nhận được đúng thứ mình muốn — và đó chính là vấn đề.
Vì sao vai cố vấn hay rỗng
Không ai định nghĩa công việc. Cố vấn thì cụ thể là làm gì, bao lâu một lần, về chuyện gì. Không có câu trả lời thì mặc định là không làm gì.
Không có thù lao nên không có ràng buộc. Nghe như tiết kiệm, nhưng khi không trả gì thì cũng không đòi hỏi được gì. Người bận rộn sẽ ưu tiên những việc có cam kết thật.
Người mời không muốn nghe điều khó nghe. Đây là lý do sâu nhất. Nếu mục đích thật là để hồ sơ đẹp thì một cố vấn hay phản biện lại thành phiền — và họ sẽ được mời họp thưa dần.
Ba lý do trên tạo ra một thế cân bằng mà không ai thấy khó chịu, nên nó tồn tại rất lâu. Cùng dạng với chuyện đã nói ở bài về phân tích: kết luận "không nên" không có phần thưởng nào.
Cố vấn khác tư vấn ở chỗ nào
Hai chữ hay bị dùng lẫn, và khác biệt rất thực tế.
Tư vấn được thuê để làm một việc có phạm vi: khảo sát, đề xuất, giao báo cáo. Xong thì hết.
Cố vấn không làm việc gì cụ thể. Vai của họ là có mặt trong những cuộc trò chuyện khó, đều đặn, trong thời gian dài — và giá trị đến từ việc họ biết đủ ngữ cảnh để nói được câu đúng vào đúng lúc.
Nghĩa là cố vấn giỏi mà chỉ gặp một năm hai lần thì vô dụng, còn cố vấn bình thường mà theo sát thì hữu ích. Tính liên tục quan trọng hơn danh tiếng — điều ngược hẳn với cách phần lớn ban cố vấn được lập ra.
Bốn điều kiện để vai này có giá trị thật
Nhịp cố định. Mỗi tháng một lần, hoặc mỗi quý một lần — nhưng phải là lịch, không phải "khi nào cần thì gọi". Vì "khi nào cần" thường là lúc đã muộn.
Có thù lao, dù nhỏ. Không phải để người ta sống bằng nó, mà để quan hệ có ràng buộc hai chiều. Người nhận tiền thì chuẩn bị trước khi họp; người trả tiền thì thấy có quyền đòi hỏi.
Người có thể nói không mà không mất gì. Cố vấn là nhân viên cũ, là bạn thân, hoặc là người đang muốn bán dịch vụ cho công ty — cả ba đều khó nói thẳng. Đây là lý do vai này thường hợp với người ngoài, và hợp nhất với người đã ở giai đoạn không cần công ty này để tiến thân.
Ranh giới rõ với điều hành. Cố vấn nói được điều mình nghĩ, và không chịu trách nhiệm về việc thực hiện. Lẫn hai vai vào nhau thì hoặc là cố vấn thành người làm không công, hoặc là người điều hành mất quyền quyết — cả hai đều hỏng.
Vấn đề xung đột lợi ích ít ai nói
Rất nhiều "cố vấn" ở ta thực chất đang bán một thứ gì đó cho công ty được cố vấn: dịch vụ, phần mềm, kết nối vốn.
Điều đó không đương nhiên xấu — người trong ngành thì thường có việc kinh doanh trong ngành. Nhưng nó phải được nói ra, vì nó làm lệch mọi lời khuyên.
Câu hỏi mà một công ty nên hỏi trước khi mời: nếu tôi làm theo lời khuyên này thì anh được gì? Người tử tế trả lời thẳng câu đó và mọi thứ vẫn ổn. Người tránh né thì đã tự trả lời.
Đây là cùng nguyên tắc đã nói ở bài giám định, bài kiểm toán, và bài thẩm định: ai trả tiền và ai được lợi quyết định gần như tất cả — nên phải nói rõ ngay từ đầu.
Cố vấn cho doanh nghiệp gia đình: một vai đặc biệt
Trong bài về chuyển giao công ty gia đình tôi có nhắc: người điều hành thuê ngoài có lợi thế vì họ nói không được.
Vai cố vấn còn hợp hơn nữa ở đúng tình huống ấy. Trong một gia đình, người cha và người con không phản biện nhau được trước mặt nhân viên. Một người ngoài, có tuổi, được cả hai tôn trọng, và không có phần trong công ty — là người duy nhất đặt được câu hỏi mà cả hai đang tránh.
Đây là chỗ mà vai cố vấn tạo ra giá trị lớn nhất ở Việt Nam, và cũng là chỗ ít được tổ chức bài bản nhất.
AI đổi gì
Phần mà người ta hay tìm tới cố vấn để hỏi — kiến thức, khung phân tích, kinh nghiệm ngành đã được viết ra — vừa trở nên miễn phí và có sẵn hai mươi tư giờ.
Nghĩa là cố vấn chỉ biết nhiều thì hết chỗ đứng.
Cái còn lại, và nó tăng giá trị chứ không giảm: biết doanh nghiệp này, người này, và bối cảnh này. Một câu hỏi đúng chỗ đau, đặt ra bởi người đã theo dõi hai năm, không có công cụ nào thay được.
Và một phần nữa mà máy không có: đứng cùng phía với người ra quyết định vào lúc họ đang phải chọn một điều khó. Giá trị đó không nằm ở thông tin.
Và cái tên
Đây là vai mà người ta tìm tới qua giới thiệu, và đánh giá bằng uy tín tích luỹ nhiều năm.
Khi việc dựng một trang giới thiệu năng lực trở thành việc ai cũng làm được trong một buổi, thì khâu thực thi hết là lợi thế — và hồ sơ đẹp thôi thì không còn nói lên gì.
Cái còn lại là một danh tính ổn định, tra lại được, gắn với những gì đã nói và đã làm qua nhiều năm. Với nghề bán phán đoán, đó chính là hàng hoá.
NhaCoVan.com gọi đúng vai trò, ngắn, dễ nhớ, và nó không lẫn với nghề tư vấn theo dự án — chính khác biệt mà bài này nói tới.
Tên miền nhắc trong bài: NhaCoVan.com
