Một chủ doanh nghiệp cần hợp đồng thuê mặt bằng. Mô tả tình huống, mười phút sau có một bản đầy đủ: điều khoản rõ ràng, bố cục chuẩn, ngôn ngữ nghe rất chuyên nghiệp.
Đây là thay đổi thật và có lợi. Trước đây, chi phí và sự phiền phức khiến rất nhiều giao dịch nhỏ chạy bằng lời nói — và đó là gốc của phần lớn tranh chấp mà loạt bài này đã nhắc tới.
Nhưng có một chuyện cần biết trước khi ký bản đó.
Mẫu mà máy học được không phải mẫu của ta
Kho văn bản pháp lý bằng tiếng Anh lớn hơn kho tiếng Việt rất nhiều lần, và phần lớn thuộc các hệ thống pháp luật khác.
Kết quả là một bản hợp đồng do máy soạn thường mang cấu trúc và thói quen của những hệ thống ấy — đọc rất chuyên nghiệp, và có những chỗ không ăn khớp với quy định ở Việt Nam.
Ba loại hay gặp nhất:
Mức phạt vi phạm. Nhiều mẫu nước ngoài để hai bên tự thoả thuận mức phạt bao nhiêu cũng được. Ở ta, với hợp đồng thương mại, mức phạt vi phạm bị giới hạn theo quy định — thoả thuận vượt trần thì phần vượt không được công nhận. Ghi một con số nghe rất mạnh mà không có hiệu lực thì tệ hơn là không ghi, vì nó tạo cảm giác an toàn giả.
Điều khoản bồi thường quá rộng. Mẫu nước ngoài hay có những đoạn dài về việc bên này gánh mọi thiệt hại phát sinh cho bên kia. Cách hiểu và phạm vi được chấp nhận ở ta khác, và một điều khoản quá rộng thường bị thu hẹp lại khi giải quyết tranh chấp — nghĩa là bạn không có thứ mình tưởng mình có.
Chọn luật và nơi giải quyết tranh chấp. Máy hay để mặc định một toà án hoặc một trung tâm trọng tài ở nước ngoài. Với hai doanh nghiệp Việt ký với nhau, điều khoản đó vừa không hợp lý vừa khiến việc đòi quyền lợi trở nên tốn kém tới mức không ai làm.
Điểm chung của cả ba: bản hợp đồng vẫn đọc trôi chảy, và chỗ hỏng không lộ ra cho tới lúc cần dùng. Đây đúng là dạng sai nguy hiểm nhất mà loạt bài này gặp lại nhiều lần.
Việc cụ thể mà máy làm rất tốt
Nói cho công bằng, vì phần được thì lớn hơn phần mất nếu dùng đúng:
Liệt kê những gì còn thiếu. Đưa một bản hợp đồng ai đó gửi tới và hỏi "thiếu điều khoản nào" — máy chỉ ra rất tốt. Với người chưa từng đọc hợp đồng bao giờ, đây là thay đổi lớn.
Giải thích một điều khoản bằng tiếng Việt thường. Câu dài ba dòng với nhiều mệnh đề phụ, hỏi lại "đoạn này nghĩa là nếu tôi làm gì thì sao" — và hiểu được trước khi ký.
Thử kịch bản. "Nếu bên kia giao muộn mười ngày thì theo hợp đồng này tôi được gì" — câu hỏi mà rất ít người tự đặt ra khi đọc.
Soạn bản nháp để mang đi hỏi. Đây là cách dùng đúng nhất: máy làm ra thứ để người có chuyên môn rà, thay vì để người đó viết từ đầu. Chi phí rà một bản nháp thấp hơn nhiều so với soạn mới.
Ba điều khoản nên tự kiểm, kể cả khi không rành luật
Không cần chuyên môn, chỉ cần đọc kỹ ba chỗ:
Chấm dứt hợp đồng thế nào. Ai được chấm dứt trong trường hợp nào, báo trước bao lâu, và hậu quả ra sao. Phần lớn hợp đồng viết rất kỹ lúc bắt đầu và rất sơ sài lúc kết thúc — cùng một sai lầm với chuyện hợp tác kinh doanh: thời điểm duy nhất thoả thuận được đường ra là lúc chưa ai muốn ra.
Ai chịu cái gì khi có chuyện. Hỏng, mất, chậm, hư hại — với hàng hoá thì đây là chuyện chuyển rủi ro đã nói ở bài giao dịch mua bán.
Tranh chấp thì xử ở đâu. Toà nào, hay trọng tài nào, ở tỉnh nào. Nghe khô khan nhưng nó quyết định việc bạn có thật sự đòi được hay không.
Phần AI không chạm tới
Nó không biết bên kia là ai. Một điều khoản chặt với đối tác lâu năm có thể làm hỏng quan hệ; một điều khoản lỏng với đối tác mới quen là mời gọi rủi ro. Cân nhắc đó thuộc về người biết bối cảnh.
Nó không đàm phán. Soạn ra một bản hoàn hảo cho phía mình là dễ; thuyết phục bên kia ký là chuyện khác. Và phần lớn hợp đồng thật là kết quả của việc mỗi bên bỏ bớt một ít.
Nó không đại diện được cho bạn. Khi có tranh chấp, người đứng ra phải có chứng chỉ hành nghề và chịu trách nhiệm — như đã nói ở bài về danh bạ luật sư.
Và nó trả lời theo quy định nó đã học. Đây là cảnh báo đã nói ở bài tra cứu pháp luật và tôi nhắc lại vì nó áp thẳng vào đây: quy định thay đổi theo mốc thời gian, và một câu trả lời trôi chảy mô tả bản đã bị thay là thứ nguy hiểm hơn không biết gì.
Cách dùng mà tôi cho là đúng
Không phải "đừng dùng máy soạn hợp đồng" — lời khuyên đó bỏ qua thực tế rằng phần lớn giao dịch nhỏ ở ta hiện chạy bằng lời nói và lòng tin, tức là còn tệ hơn một hợp đồng chưa hoàn hảo.
Cách hợp lý là chia theo mức rủi ro:
Giao dịch nhỏ, lặp lại, với người quen: một bản do máy soạn, đọc kỹ ba chỗ ở trên, tốt hơn nhiều so với không có gì.
Giao dịch lớn, dài hạn, hoặc với người lạ: máy soạn nháp, người có chuyên môn rà. Chi phí rà thấp, và nó chặn đúng ba loại lỗi kể trên.
Việc có thể ra toà, liên quan đất đai, hoặc liên quan nhiều bên: người làm từ đầu.
Ranh giới đó không cần ai giỏi luật mới xác định được — chỉ cần hỏi: nếu chuyện này hỏng, mình mất bao nhiêu?
Và cái tên
Đây là lĩnh vực mà rào cản vừa hạ xuống rất nhiều, nên số người tự soạn hợp đồng sẽ tăng vọt — và số hợp đồng có lỗi ẩn cũng vậy.
Khi việc dựng một công cụ soạn thảo, một kho biểu mẫu, một trang hướng dẫn — trở thành việc ai cũng làm được trong vài ngày, thì khâu thực thi hết là lợi thế.
Cái còn lại là được nhớ tới vào lúc cầm một bản hợp đồng và không dám ký — và một địa chỉ đủ bền để còn cập nhật khi quy định đổi.
AiPhapLuat.com ghép đúng hai chữ, ngắn, đọc lên là hiểu, và nó nói được cho cả người tự làm lẫn người làm nghề.
Tên miền nhắc trong bài: AiPhapLuat.com
