Vài năm qua, ở Việt Nam có rất nhiều dự án truy xuất nguồn gốc bằng blockchain được công bố. Nông sản, thuỷ sản, dược liệu, thịt.
Phần lớn trong số đó bây giờ không còn ai nhắc tới.
Không phải vì công nghệ hỏng. Công nghệ chạy đúng như thiết kế. Vấn đề là nó giải đúng nửa dễ của bài toán, và nửa khó thì không ai đụng tới.
Blockchain bảo đảm điều gì, và không bảo đảm điều gì
Nói cho gọn và chính xác:
Blockchain bảo đảm rằng một bản ghi, sau khi được ghi vào, không bị sửa. Ai đó không thể lén thay đổi lịch sử. Đó là một bảo đảm thật và có giá trị thật.
Blockchain không bảo đảm rằng bản ghi đó đúng khi được ghi vào.
Đây là toàn bộ vấn đề, và nó đủ đơn giản để nói bằng một câu: nếu người nhập liệu ghi sai, ta có một bản ghi sai không thể sửa được.
Hãy áp vào một chuỗi thật. Con tôm được nuôi ở ao nào, cho ăn gì, dùng thuốc gì, thu hoạch ngày nào — tất cả những thông tin đó do con người nhập vào. Người nuôi, người thu mua, người đóng gói.
Nếu người nuôi ghi "không dùng kháng sinh" trong khi thực tế có dùng, blockchain sẽ lưu giữ lời khai đó mãi mãi, không sửa được, và trông rất đáng tin.
Nghĩa là công nghệ này biến một lời khai không kiểm chứng thành một bản ghi vĩnh viễn trông như bằng chứng.
Đó là điều nguy hiểm hơn là không có gì.
Vì sao các dự án tắt
Ngoài lỗ hổng gốc ở trên, còn ba lý do rất thực tế:
Không ai được lợi ở khâu nhập liệu. Người nuôi phải ghi chép thêm, mất thời gian, không được trả thêm tiền. Lợi ích thì rơi vào người tiêu dùng cuối và vào thương hiệu. Bất kỳ hệ thống nào bắt một bên bỏ công mà lợi ích rơi vào bên khác đều tắt sau vài tháng — trừ khi có ép buộc hoặc có trả tiền.
Người tiêu dùng không quét mã. Sau vài lần tò mò ban đầu, tỷ lệ quét rơi rất thấp. Và khi quét thì thứ hiện ra thường là một trang thông tin chung chung không nói được điều gì họ cần biết.
Và không ai chịu trách nhiệm khi thông tin sai. Đây là điểm chết. Nếu quét mã thấy ghi một đằng mà thực tế một nẻo thì kiện ai? Hệ thống chỉ nói "đây là những gì đã được ghi", không nói "đây là sự thật".
Vậy công nghệ này dùng được ở đâu
Có, và ở những chỗ rất cụ thể — nơi mà dữ liệu vào là dữ liệu máy sinh ra, không phải người khai.
Nhiệt độ trong chuỗi lạnh. Cảm biến gắn trong container tự ghi nhiệt độ theo thời gian. Không ai gõ tay. Nếu có một khoảng nhiệt vượt ngưỡng thì bản ghi bất biến thực sự có giá trị — vì nó chứng minh được ai làm sai ở khâu nào.
Thời điểm và vị trí. Thiết bị tự ghi, không phải lời khai.
Kết quả kiểm nghiệm từ phòng thí nghiệm độc lập. Bên thứ ba nhập, và họ có uy tín riêng để mất.
Và chứng từ giữa nhiều bên không tin nhau — nơi giá trị nằm ở chỗ không ai sửa được bản ghi chung sau lưng người khác.
Điểm chung: những chỗ mà việc chống sửa mới là vấn đề thật. Còn ở những chỗ mà vấn đề là "lời khai có đúng không" thì công nghệ này không giúp gì.
Điều rút ra rộng hơn
Có một mẫu hình lặp lại mà tôi thấy đáng nói, vì nó áp cho cả AI chứ không riêng blockchain.
Công nghệ giải rất tốt phần đã được định nghĩa rõ, và không giải được phần định nghĩa mơ hồ.
Chống sửa bản ghi là bài toán rõ ràng — giải xong. Bảo đảm lời khai đúng là bài toán về con người, về động cơ, về trách nhiệm — không có lời giải kỹ thuật.
Điều tương tự đúng với AI: sinh nội dung là bài toán rõ, giải xong. Bảo đảm nội dung đúng là bài toán về trách nhiệm — chưa ai giải, và có lẽ không giải được bằng kỹ thuật.
Trong cả hai trường hợp, phần còn lại luôn quay về cùng một chỗ: có ai đó chịu trách nhiệm và có thể tìm lại được.
Chỗ làm ăn thật của nghề này ở Việt Nam
Không phải bán hệ thống truy xuất cho nông dân. Đó là mảng đã thử và đã tắt.
Phục vụ yêu cầu của thị trường xuất khẩu. Khi người mua nước ngoài đòi truy xuất, doanh nghiệp buộc phải làm — và lúc đó lợi ích rõ ràng, có người trả tiền. Đây là nhu cầu thật và đang tăng.
Thiết bị đo tự ghi. Cảm biến nhiệt, vị trí, độ ẩm gắn vào chuỗi lạnh. Phần cứng rẻ đi nhanh, và đây là chỗ dữ liệu đáng tin vì không qua tay người.
Chứng từ điện tử giữa các bên trong chuỗi. Giảm tranh chấp về việc ai đã cam kết gì.
Và tư vấn trung thực về việc khi nào KHÔNG cần blockchain. Đây là dịch vụ nghe kỳ nhưng có giá trị lớn: rất nhiều bài toán truy xuất giải được bằng một cơ sở dữ liệu thường với một bên đáng tin đứng ra vận hành — rẻ hơn nhiều và hiệu quả tương đương.
Người dám nói câu đó sẽ mất một số hợp đồng và được giữ lại đúng những khách đáng giữ.
Vì sao ngành công nghệ này cũng quay về chuyện cái tên
Đây là ngành có tỷ lệ dự án bỏ dở cao, và người mua thì đã bị hứa hẹn nhiều lần.
Trong bối cảnh đó, thứ mà một doanh nghiệp cần đánh giá trước khi ký không phải là công nghệ — họ không đủ chuyên môn để đánh giá. Cái họ cần biết là: bên này đã làm dự án nào chạy được thật, và có còn ở đó để bảo trì sau ba năm không.
Và như mọi ngành đã bàn, tín hiệu để trả lời câu đó vừa mất giá. Một đơn vị lập tuần trước có thể có trang web công nghệ trông rất hiện đại, danh mục giải pháp đầy đủ, sơ đồ kiến trúc chuyên nghiệp — dựng trong một buổi tối, gần như miễn phí.
Trong một ngành mà khách đã quen với việc dự án được công bố rồi tắt, việc không phân biệt được ai với ai càng làm mọi thứ chậm lại.
Cái còn phân biệt được chỉ là thứ không nhân bản được: những hệ thống đã bàn giao và còn chạy sau nhiều năm, và một cái tên đứng nguyên một chỗ để chịu trách nhiệm về chúng.
TrungTamBlockchain.com là loại tên như vậy: nằm sẵn trong ngôn ngữ, đủ rộng để chứa cả truy xuất, chứng từ lẫn tư vấn, và chỉ có đúng một bản.
Bản ghi bất biến là một bảo đảm thật. Nhưng nó chỉ có nghĩa khi có ai đó chịu trách nhiệm về thứ được ghi vào — và điều đó thì công nghệ nào cũng không thay được.
Tên miền nhắc trong bài: TrungTamBlockchain.com
