Trong tất cả các nghề bị công nghệ chạm vào hai năm qua, đọc sách nói có lẽ là nghề bị chạm nhanh nhất và trọn vẹn nhất.
Trước đây, biến một cuốn sách ba trăm trang thành bản audio đòi hỏi: một người có giọng tốt, một phòng thu, nhiều ngày ngồi đọc, cộng với hậu kỳ. Chi phí thật, thời gian thật.
Bây giờ việc đó chạy trong vài giờ, gần như không tốn gì, và giọng đọc thì mượt tới mức phần lớn người nghe không phân biệt được — nhấn nhá đúng chỗ, ngắt câu đúng nhịp, thậm chí đổi giọng theo nhân vật.
Nghĩa là khâu sản xuất của cả ngành vừa về gần không.
Và câu hỏi thú vị là: khi khâu đó miễn phí, thì cái gì còn đắt?
Cái đắt còn lại: quyền
Đây là câu trả lời rõ ràng nhất trong loạt bài này, vì nó không mơ hồ chút nào.
Muốn làm sách nói thì phải có quyền với cuốn sách đó. Quyền đó thuộc về tác giả, hoặc nhà xuất bản, hoặc bên được chuyển nhượng. Không có nó thì mọi thứ khác vô nghĩa — kể cả khi anh sản xuất được trong hai giờ với chi phí bằng không.
AI không tạo ra quyền. Nó chỉ làm cho việc vi phạm quyền trở nên dễ hơn và rẻ hơn.
Đó là lý do thị trường sách nói ở Việt Nam có một mảng xám rất lớn: hàng nghìn bản audio của những cuốn sách đang được bán trên thị trường, do người không có quyền tự làm và tự đăng, thường là để kiếm lượt xem hoặc bán gói nghe.
Với người làm nghiêm túc, đây vừa là cạnh tranh không lành mạnh vừa là chỉ dấu: thứ khan hiếm không phải nội dung, mà là quyền được dùng nội dung.
Ba thứ còn lại có giá
Quyền, như đã nói. Đàm phán với tác giả và nhà xuất bản, chia doanh thu, và làm đúng hợp đồng. Đây là công việc quan hệ và pháp lý, không phải công việc kỹ thuật.
Chọn lọc. Khi số bản audio tồn tại tăng vọt — và nó sẽ tăng vọt — thì vấn đề của người nghe không còn là "có gì để nghe" mà là "nghe cái nào". Người biết chọn, biết xếp, biết giới thiệu đúng thứ cho đúng người sẽ có giá trị lớn hơn người sản xuất.
Và giọng người, ở đúng chỗ nó đáng. Không phải mọi cuốn sách. Nhưng có những thứ mà giọng thật vẫn hơn hẳn: tác giả tự đọc cuốn của mình, một diễn viên diễn một cuốn tiểu thuyết, một người có giọng đặc trưng mà thính giả tìm đến vì chính giọng đó.
Điều đáng chú ý: giọng người bây giờ không còn là phương tiện truyền nội dung — nó trở thành một phần của tác phẩm. Đó là sự dịch chuyển giống hệt cái đã xảy ra với nhiếp ảnh khi máy ảnh trở nên phổ thông.
Và một chuyện phải nói rõ: giọng cũng là quyền
Đây là phần mới và nhiều người chưa nghĩ tới.
Công nghệ hiện nay có thể sao chép giọng một người từ một đoạn ghi âm ngắn. Nghĩa là một người đọc sách nói chuyên nghiệp có thể bị dùng chính giọng của mình để đọc những cuốn họ chưa từng đọc, cho những bên họ chưa từng làm việc cùng.
Với người làm nghề, điều này đặt ra một việc rất thực tế: trong hợp đồng thu âm phải ghi rõ bên thuê được dùng bản ghi vào việc gì, và có được dùng để huấn luyện mô hình giọng hay không.
Rất nhiều hợp đồng ở Việt Nam hiện nay không có điều khoản đó — vì khi ký thì chưa ai nghĩ tới. Người ký hôm nay mà không thêm vào thì có thể đang cho đi vĩnh viễn thứ đắt nhất mình có.
Thị trường Việt Nam đang ở đâu
Nhu cầu nghe đang lớn lên vì lý do rất đời thường: thời gian di chuyển. Người ta kẹt xe, chạy bộ, làm việc nhà — những khoảng mà mắt bận nhưng tai rảnh. Đó là thị trường mà sách giấy và sách điện tử không với tới.
Nhưng nguồn cung hợp pháp thì mỏng. Số đầu sách có bản audio chính thức ở Việt Nam nhỏ hơn nhiều so với số đầu sách được xuất bản, và phần lớn tập trung ở sách kỹ năng và sách kinh doanh.
Khoảng trống đó lớn, và bây giờ chi phí sản xuất đã về gần không — nghĩa là rào cản duy nhất còn lại đúng là rào cản về quyền. Ai giải được bài toán đó ở quy mô thì có cả một thư viện.
Thách thức, nói thẳng
Đàm phán quyền tốn thời gian và không mở rộng nhanh được. Mỗi cuốn là một hợp đồng, một bên đối tác.
Cạnh tranh với bản lậu miễn phí. Người nghe không phân biệt được đâu là bản có quyền, và bản lậu thì luôn nhiều hơn và ra nhanh hơn.
Chia doanh thu mỏng. Sau khi chia cho tác giả, nhà xuất bản, nền tảng phân phối — phần còn lại không nhiều.
Và chất lượng biên tập vẫn cần người. Máy đọc sai tên riêng, sai từ chuyên ngành, sai ngữ điệu ở chỗ mỉa mai. Bản audio không được nghe lại và sửa thì nghe rất kỳ ở đúng những đoạn quan trọng.
Vì sao nghề này cần một chỗ đứng của riêng mình
Có một điều đặc biệt với những ai làm nội dung âm thanh ở Việt Nam: gần như tất cả đang đặt tác phẩm của mình trên nền tảng của người khác.
Với sách nói, rủi ro đó cụ thể hơn nhiều ngành khác: một khiếu nại bản quyền tự động có thể xoá cả kênh trong một đêm — kể cả khi khiếu nại sai, và việc khiếu nại sai xảy ra thường xuyên với nội dung âm thanh.
Mất kênh nghĩa là mất toàn bộ thư viện đã dựng, mất danh sách người nghe, mất nhiều năm tích luỹ.
Trong khi thứ ngành này cần lại chính là tích luỹ dài hạn: một thư viện lớn dần, một tệp người nghe quay lại, một danh tiếng về việc chọn sách hay.
Và điều này vừa gấp hơn, vì lý do quen thuộc: khi sản xuất đã miễn phí, sẽ có rất nhiều bên xuất hiện, tất cả đều có thư viện trông đầy đặn và trang giới thiệu chỉn chu — dựng trong một buổi tối. Vẻ ngoài thôi là bằng chứng của việc có quyền hay không.
Cái còn phân biệt được chỉ là thứ không nhân bản được: những hợp đồng bản quyền thật đã ký, những tác giả đã tin tưởng giao tác phẩm — và một địa chỉ đứng yên để cả hai còn nguyên đó.
TrungTamSachNoi.com là loại tên như vậy: nằm sẵn trong ngôn ngữ, là cụm từ người ta gõ khi tìm chỗ nghe, và chỉ có đúng một bản.
Giọng đọc đã miễn phí. Quyền được đọc thì chưa — và chỗ để người nghe biết mình đang nghe bản có quyền cũng chưa ai đứng.
Tên miền nhắc trong bài: TrungTamSachNoi.com
