Mở tài khoản ngân hàng bây giờ không cần tới quầy. Chụp giấy tờ, quay mặt, quay trái quay phải, và trong vài phút là xong.
Việc đó có thật và tiện thật. Nó cũng dựa trên một giả định vừa yếu đi rất nhanh: rằng một đoạn video quay mặt là bằng chứng người đó đang có mặt.
Bài toán cụ thể: chứng minh có người thật ở đầu kia
Hệ thống xác thực từ xa phải trả lời ba câu, và chỉ câu thứ ba đang bị đe doạ:
Giấy tờ này có thật không? Kiểm được bằng các dấu hiệu an ninh, và với căn cước gắn chip thì đọc thẳng từ chip — đây là phần vững nhất.
Mặt trong video có khớp với ảnh trên giấy tờ không? Máy làm việc này rất tốt, tốt hơn người ở quy mô lớn.
Người trong video có đang thật sự ngồi đó không? Đây là câu khó, và là chỗ mọi cuộc tấn công nhắm vào.
Trước đây câu thứ ba dễ: kẻ gian phải in ảnh, đeo mặt nạ, hoặc chiếu video trên màn hình — và hệ thống nhận ra khá dễ.
Bây giờ thì có thể tạo ra một khuôn mặt chuyển động theo yêu cầu, quay trái quay phải, chớp mắt, đọc một dãy số. Cuộc đua chuyển từ "phân biệt ảnh với người" sang "phân biệt video thật với video sinh ra".
Bên tấn công và bên phòng thủ dùng cùng một công nghệ
Đây là điểm đáng chú ý nhất, và nó khác với an ninh truyền thống.
Cùng một loại mô hình vừa dùng để tạo khuôn mặt giả vừa dùng để phát hiện khuôn mặt giả. Mỗi lần bên phòng thủ tìm ra một dấu hiệu nhận biết, bên kia học cách xoá dấu hiệu đó.
Nghĩa là không có trạng thái "đã giải quyết xong". Đây là cuộc đua liên tục, và bất kỳ hệ thống nào ngừng cập nhật trong một năm là đã tụt lại.
Với doanh nghiệp mua giải pháp, điều đó dẫn tới một câu hỏi rất thực tế mà ít ai hỏi: hệ thống này được cập nhật với nhịp nào, và ai chịu trách nhiệm khi bị vượt qua? Cùng loại câu hỏi đã nói ở bài mua công nghệ.
Cách phòng thủ bền nhất không nằm ở khuôn mặt
Những nơi làm tốt không đặt cược vào một lớp duy nhất. Họ ghép nhiều thứ lại, và mỗi thứ khó giả theo một kiểu khác nhau:
Đọc chip trên căn cước. Đây là lớp mạnh nhất hiện có, vì nó không dựa vào hình ảnh mà dựa vào chữ ký số trong chip.
Hành vi. Cách cầm điện thoại, độ trễ phản ứng, cách gõ. Một video dựng sẵn không tái tạo được sự lúng túng tự nhiên của người thật.
Bối cảnh. Thiết bị này đã dùng bao giờ chưa, ở đâu, vào giờ nào, có bất thường không.
Và quan trọng nhất: ngưỡng theo mức rủi ro. Mở tài khoản để nhận lương thì một lớp là đủ. Chuyển một khoản lớn tới người mới thì phải nhiều lớp. Áp cùng một mức cho mọi giao dịch là vừa phiền cho người dùng vừa yếu ở chỗ cần chặt.
Và mặt còn lại: người bị từ chối nhầm
Phần này gần như không ai nói, và nó ảnh hưởng tới rất nhiều người.
Hệ thống nhận diện hoạt động kém hơn với một số nhóm: người lớn tuổi có ảnh giấy tờ chụp từ mười lăm năm trước, người vừa qua phẫu thuật hoặc bệnh làm đổi khuôn mặt, người có khuyết tật khiến không làm theo được các động tác yêu cầu, và người dùng điện thoại đời cũ camera kém.
Với họ, "xác thực từ xa" không phải tiện lợi mà là một cánh cửa đóng. Và khi mọi dịch vụ đều chuyển sang hình thức đó, họ bị đẩy ra ngoài dần dần mà không ai để ý.
Nguyên tắc tối thiểu, và nó nên là bắt buộc: luôn phải còn một đường tới người thật. Một quầy, một cuộc hẹn, một người xử lý ngoại lệ. Hệ thống nào không có đường đó thì không phải hệ thống hoàn chỉnh, dù tỉ lệ chính xác có cao tới đâu.
Điều mỗi người nên biết cho riêng mình
Trong bài về giọng nói tôi có viết: giọng vừa thôi là bằng chứng nhận dạng. Với khuôn mặt cũng vậy — và ảnh mặt của chúng ta thì đã công khai từ lâu, trên mạng xã hội, trong ảnh cưới, trong ảnh nhóm.
Không thể thu hồi được. Nên cách nghĩ đúng không phải "giấu mặt đi" mà là:
Đừng để danh tính phụ thuộc vào một lớp duy nhất. Bật xác thực hai bước ở những nơi quan trọng.
Cảnh giác với các yêu cầu quay mặt ngoài luồng. Một ứng dụng lạ yêu cầu quay video khuôn mặt để "xác minh" là chuyện đáng dừng lại.
Nói với người nhà. Cũng như với giả giọng: người lớn tuổi cần biết rằng video bây giờ dựng được, nếu không họ không có lý do gì để nghi ngờ.
Phần AI không chạm tới
Nó không quyết định được ai xứng đáng được tin. Nó chỉ trả về một mức tin cậy. Ngưỡng chấp nhận là quyết định của con người, và nó luôn là sự đánh đổi giữa chặn được kẻ gian và loại nhầm người thật.
Nó không chịu hậu quả khi sai. Cả hai chiều: khi để lọt một vụ giả mạo, và khi từ chối nhầm một người cần dịch vụ.
Và nó không thay được sự có mặt. Trong những việc quan trọng nhất — ký một hợp đồng lớn, làm thủ tục thừa kế — thế giới sẽ vẫn quay về với việc gặp mặt, chính vì mọi bằng chứng từ xa đều đang mất dần độ tin cậy.
Đó là điều nghịch lý mà loạt bài này gặp lại nhiều lần: càng nhiều thứ nhân bản được, thứ không nhân bản được càng đắt.
Và cái tên
Đây là lĩnh vực mà cả doanh nghiệp lẫn người dùng đều đang mò mẫm, và cả hai đều cần một nguồn không phải do bên bán giải pháp viết.
Khi việc dựng một sản phẩm xác thực, một trang giới thiệu, một bộ số liệu độ chính xác — trở thành việc ai cũng làm được trong vài tuần, thì khâu thực thi hết là lợi thế.
Cái còn lại là một địa chỉ trung lập, tồn tại đủ lâu để theo được cuộc đua này qua nhiều vòng — vì đây là lĩnh vực mà thứ đúng hôm nay có thể sai sau một năm.
AiDinhDanh.com ghép đúng hai chữ, ngắn, đọc lên là hiểu, và nó nói về cả vấn đề lẫn công nghệ đang cố giải nó.
Tên miền nhắc trong bài: AiDinhDanh.com
