Một bài hát nổi. Nghe ở quán cà phê, ở đám cưới, trong quảng cáo, hàng triệu lượt trên các nền tảng.
Người viết ra nó nhận được bao nhiêu?
Ở Việt Nam, câu trả lời thường làm người ngoài ngạc nhiên: một khoản không đủ để sống bằng nghề viết.
Điều này không phải vì ai gian dối. Nó là kết quả của cách chuỗi giá trị được xếp đặt, và của một vài chỗ trống rất cụ thể.
Ba người khác nhau hay bị gộp làm một
Người ngoài nghề hay nghĩ "làm nhạc" là một việc. Thực ra có ít nhất ba vai, và phần chia rất khác nhau:
Người sáng tác — viết giai điệu và lời. Đây là phần được bảo hộ lâu nhất về mặt quyền, nhưng thường có thế thương lượng yếu nhất khi ký.
Người biểu diễn — hát, và thường là người mang lại tiền cùng danh tiếng. Trong nhận thức công chúng ở ta, bài hát gắn với ca sĩ chứ không gắn với người viết.
Bên đầu tư sản xuất — bỏ tiền thu âm, quay hình, quảng bá. Họ chịu rủi ro tiền mặt, nên họ đòi phần lớn và thường đòi cả quyền.
Vì phần lớn người sáng tác trẻ không có tiền và không có tên, họ ở thế yếu nhất trong ba vai. Và thế yếu đó thể hiện ra ở một dạng hợp đồng rất phổ biến.
Bán đứt: khoản tiền hôm nay đổi lấy toàn bộ tương lai
Dạng thoả thuận thường gặp nhất với người mới là bán đứt một lần: nhận một khoản, chuyển toàn bộ quyền, xong.
Với một người chưa có gì thì khoản đó là thật và cần thiết. Nhưng nó có nghĩa là nếu bài hát sống mười lăm năm, được dùng trong phim, trong quảng cáo, được hát lại — người viết không nhận thêm một đồng nào.
Bài hát là loại tài sản có vòng đời rất dài. Bán đứt là bán toàn bộ vòng đời đó với giá của tuần đầu tiên.
Điều đáng nói: rất nhiều người ký mà không biết mình có lựa chọn khác — chia theo tỉ lệ, giữ lại quyền cho một số mục đích sử dụng, hoặc giới hạn thời hạn chuyển quyền. Những cấu trúc đó tồn tại và hợp pháp; chỉ là không ai nói cho người ký biết.
Đây là chỗ mà thông tin thay đổi được cục diện thật sự, và nó gần như không được viết bằng tiếng Việt cho người mới vào nghề.
Tiền bản quyền: có tồn tại, và phần lớn không tới tay
Khi một bài hát được phát ở nơi công cộng, phát trên đài, dùng trong quảng cáo hay phát trên nền tảng số, về nguyên tắc có phát sinh tiền bản quyền.
Vấn đề nằm ở ba chỗ:
Phải đăng ký thì mới được chia. Bài không đăng ký thì tiền vẫn thu nhưng không biết trả cho ai. Rất nhiều người sáng tác trẻ chưa bao giờ đăng ký tác phẩm nào.
Phải khai đúng phần đóng góp. Một bài do hai người viết mà chỉ một người khai thì phần chia lệch, và sửa lại rất khó.
Phải theo dõi được nơi sử dụng. Đây là phần khó nhất — một bài hát phát ở hàng nghìn nơi, và không ai đủ sức tự đi đếm.
Ba chỗ này đều là việc hành chính buồn tẻ, không liên quan gì tới sáng tạo, và vì thế bị bỏ. Nhưng chúng chính là khoản thu duy nhất còn tồn tại sau khi bài hát hết nóng.
Những nguồn thu ít người khai thác
Ngoài chuyện bán bài cho ca sĩ, có mấy nguồn mà người sáng tác Việt gần như chưa động tới:
Nhạc cho quảng cáo và phim. Đây là mảng trả tiền đều, không phụ thuộc bài có nổi hay không, và cần đúng thứ người sáng tác giỏi làm được: viết theo yêu cầu, đúng cảm xúc, đúng thời lượng.
Nhạc nền cho nội dung số. Số người làm video cần nhạc dùng hợp pháp đang tăng rất nhanh. Đây là thị trường lớn, phân mảnh, và trả theo lượt dùng.
Viết cho người khác như một nghề. Ở các thị trường trưởng thành, người viết bài cho ca sĩ khác là một nghề đàng hoàng, có tên trong hồ sơ, có thu nhập ổn định. Ở ta vai này còn mờ nhạt, và người viết thường ẩn sau ca sĩ.
Ba nguồn này đều buồn tẻ hơn giấc mơ có một bài hát nổi. Chúng cũng là ba nguồn nuôi được người làm nghề qua những năm không có bài nào nổi.
AI đổi gì, và cần nói cho thẳng
Máy đã soạn được giai điệu nghe được. Điều đó là thật và không nên né.
Phần bị ảnh hưởng nhanh nhất chính là nhạc nền dùng chung — thứ chỉ cần đủ hợp cảnh, không cần ai nhớ. Mảng đó sẽ rẻ đi rất nhanh, và đó là một trong ba nguồn thu vừa nói ở trên.
Phần chưa bị chạm là thứ mà lý do tồn tại của nó nằm ở chỗ có người thật đứng sau: bài hát mà người ta gắn với một câu chuyện, một giọng, một con người. Người nghe không tìm một giai điệu hợp tai — họ tìm cảm giác có ai đó đã sống qua điều mình đang sống.
Nói cách khác, cũng như ở nhiều ngành khác: khi việc tạo ra sản phẩm rẻ đi, giá trị dồn về phía danh tính. Trong âm nhạc thì điều đó rõ hơn ở đâu hết, vì người nghe vốn đã gắn bài hát với con người từ trước khi có bất kỳ công nghệ nào.
Và cái tên
Khi việc thu âm, phát hành, phân phối đi khắp thế giới trở thành việc ai cũng làm được từ phòng ngủ — mà bây giờ đúng là vậy — thì khâu thực thi hết là lợi thế.
Cái còn lại là chỗ người nghe tìm về, và chỗ người muốn đặt nhạc tìm tới. Với một nghề mà tác phẩm sống lâu hơn cả sự nghiệp của người viết, một địa chỉ ổn định là nơi toàn bộ công việc của một đời tích luỹ lại.
trungtamsangtac.com đọc lên là hiểu, viết ra không sai, và nó nói về việc sáng tác nói chung — không bó vào một thể loại nào có thể qua thời.
Tên miền nhắc trong bài: TrungTamSangTac.com
