Nghề dạy thêm ở Việt Nam đang chịu hai lực cùng lúc, và chúng đến từ hai hướng hoàn toàn khác nhau.
Lực thứ nhất: quy định. Việc dạy thêm — đặc biệt là giáo viên dạy thêm chính học sinh mình đang dạy chính khoá — đã bị siết chặt hơn nhiều so với trước. Lý do rất chính đáng: khi người chấm điểm cũng là người bán lớp học thêm, phụ huynh không còn thực sự có lựa chọn.
Lực thứ hai: công cụ. Một học sinh bây giờ chụp một bài toán và nhận được lời giải đầy đủ kèm giải thích từng bước, miễn phí, bất cứ lúc nào.
Hai lực này thu hẹp nghề từ hai phía. Nhưng chúng không xoá được nó — và phần còn lại thì đáng nhìn kỹ.
Cái công cụ làm được và cái nó không làm được
Đây là chỗ cần phân biệt rất rõ, vì nó quyết định nên dạy gì.
Máy làm rất tốt: giải một bài cụ thể. Đưa đề vào, nhận lời giải. Với học sinh chỉ cần có đáp án để nộp, máy đã thay thế hoàn toàn người dạy — và nói thật thì phần "làm bài tập về nhà hộ" của nghề gia sư đã chết.
Máy không làm được: biết học sinh này đang không hiểu chỗ nào.
Đây là khác biệt then chốt. Một em học sinh sai bài hình học có thể vì không thuộc định lý, hoặc vì không đọc được đề, hoặc vì mất gốc từ năm ngoái ở phần khác hẳn, hoặc vì em ấy đang sợ môn này tới mức không dám nghĩ.
Bốn nguyên nhân đó cần bốn cách xử lý khác nhau. Máy nhìn thấy bài sai; người thầy ngồi cạnh nhìn thấy em học sinh.
Và máy không tạo ra kỷ luật. Học sinh có gia sư máy miễn phí hai bốn trên bảy vẫn không học, y như người lớn có phòng gym miễn phí trong nhà vẫn không tập. Cái làm cho việc học diễn ra là có người chờ mình vào bảy giờ tối thứ Ba.
Nghĩa là nghề phải dạy khác
Nếu phần "giải bài" đã miễn phí, thì bán giờ để giải bài là bán thứ không còn giá.
Cái đáng bán bây giờ:
Chẩn đoán lỗ hổng. Tìm ra học sinh mất gốc từ đâu — thường là từ hai, ba năm trước — rồi vá từ đó. Đây là việc mà phụ huynh không làm được, nhà trường không có thời gian làm, và máy không nhìn ra.
Dạy cách học, không dạy đáp án. Đọc đề thế nào, gạch chân cái gì, khi bí thì làm gì. Đây là kỹ năng chuyển được sang mọi môn và theo suốt đời.
Kỷ luật và nhịp. Lịch cố định, bài giao có kiểm, và có người nhận ra khi em ấy bắt đầu buông.
Và với học sinh cuối cấp: chiến thuật thi. Phân bổ thời gian, biết bỏ câu nào, biết khi nào dừng một bài. Đây là phần rất thực dụng mà nhà trường ít dạy.
Điều nên nói thẳng với phụ huynh
Trong ngành này có một sự thật mà ít người trong nghề dám nói: không phải đứa trẻ nào cũng cần học thêm.
Có em chỉ cần ngồi vào bàn đúng giờ. Có em cần ngủ đủ hơn là cần thêm một buổi học. Có em học thêm quá nhiều tới mức không còn thời gian để thứ đã học kịp thấm.
Một người dạy dám nói "cháu không cần học thêm môn này, chị để cháu nghỉ" sẽ mất một khách và được một phụ huynh nhớ rất lâu — và phụ huynh là nhóm truyền miệng mạnh nhất trong mọi nhóm khách hàng.
Đây cũng là cách phân biệt rõ nhất với các trung tâm bán gói dài hạn bằng cách khơi nỗi lo.
Thách thức, nói thẳng
Ranh giới quy định phải nắm chắc. Ai được dạy thêm, dạy ở đâu, có phải đăng ký không, và đặc biệt là ranh giới về việc dạy chính học sinh của mình. Đây không phải vùng để lách.
Thu nhập phụ thuộc vào từng người. Gia sư giỏi có thể nhận thêm học sinh, nhưng số giờ trong ngày thì cố định. Đây là nghề khó mở rộng quy mô mà không giảm chất lượng.
Mùa vụ theo lịch thi. Trước kỳ thi thì quá tải, sau thi thì trống.
Và kết quả không hoàn toàn nằm trong tay mình. Học sinh không làm bài thì thầy giỏi tới đâu cũng vậy — nhưng phụ huynh vẫn đánh giá thầy theo điểm số.
Vì sao nghề rất cá nhân này vẫn cần một chỗ đứng
Dạy thêm là nghề gắn với một con người cụ thể. Học sinh theo thầy, không theo trung tâm.
Chính vì vậy nó dễ bị bỏ qua chuyện chỗ đứng: người dạy nghĩ rằng mình chỉ cần vài học sinh, có người giới thiệu là đủ.
Điều đó đúng cho tới khi cần thêm học sinh, hoặc khi chuyển chỗ ở, hoặc khi lứa học sinh cũ ra trường hết.
Và đây là chỗ mà tình hình vừa đổi. Trước đây, một người dạy có kinh nghiệm và một người mới ra trường khác nhau rõ ở chỗ: người có kinh nghiệm có mạng lưới phụ huynh giới thiệu. Bây giờ cả hai đều có thể có trang giới thiệu chỉn chu, hàng trăm bài giảng, video chữa đề, đánh giá năm sao — dựng trong một buổi tối, gần như miễn phí.
Với phụ huynh đang chọn người dạy cho con mình, đây là tin xấu: họ mất công cụ phân biệt cuối cùng, trong một quyết định mà hậu quả kéo dài nhiều năm.
Cái còn phân biệt được chỉ là thứ không nhân bản được: những học sinh đã học và bây giờ đã vào được nơi mình muốn, những phụ huynh gửi tiếp đứa thứ hai — và một cái tên đứng nguyên một chỗ để hai thứ đó dồn về.
Vế cuối có ý nghĩa rất cụ thể trong nghề này, vì lời giới thiệu về một người thầy được nhắc lại rất lâu — có khi năm, bảy năm sau, khi con của người bạn tới lượt. Nhưng nó chỉ dẫn tới đâu đó nếu còn một chỗ để dẫn tới, không phải một số điện thoại đã đổi.
TrungTamDayHoc.com là loại tên như vậy: nằm sẵn trong ngôn ngữ, đủ rộng để chứa cả dạy kèm, luyện thi lẫn nội dung hướng dẫn học, và chỉ có đúng một bản.
Máy đã giải được bài. Nó chưa ngồi cạnh một đứa trẻ đang chán nản và tìm ra chỗ em ấy mất gốc từ ba năm trước — và cũng chưa có chỗ nào để phụ huynh tìm ra người làm được việc đó.
Tên miền nhắc trong bài: TrungTamDayHoc.com
