Hướng nghiệp ở Việt Nam, trong thực tế, thường diễn ra như sau.
Học sinh lớp mười hai có một số điểm dự kiến. Từ số điểm đó, các em tra xem ngành nào của trường nào lấy quanh mức ấy. Cha mẹ có ý kiến, thường dựa trên nghề nào nghe ổn định hoặc nghề nào họ hiểu. Thêm ảnh hưởng từ những ngành đang được nói nhiều.
Rồi các em chọn. Và bốn năm sau, một tỷ lệ đáng kể ra trường làm việc không liên quan tới thứ mình học.
Đây không phải lỗi của các em. Đó là kết quả tất yếu khi một quyết định lớn được đưa ra mà không có thông tin nào về thứ mình đang chọn.
Ba câu hỏi mà không ai trả lời cho học sinh
Người làm nghề này thực sự làm gì cả ngày?
Học sinh chọn "ngành marketing" mà không biết một người làm marketing thực tế dành thời gian vào việc gì — mà phần lớn là những việc rất khác với hình dung. Chọn "ngành luật" mà không biết phần lớn luật sư không đứng trước toà. Chọn "ngành y" mà không hình dung được sáu năm học rồi nhiều năm nữa mới hành nghề độc lập.
Cách chữa rất đơn giản và gần như không ai làm: cho các em nói chuyện với người đang làm nghề đó. Không phải người thành công nhất — người bình thường, năm thứ ba trong nghề.
Vào nghề đó bằng đường nào?
Rất nhiều nghề không đi qua đại học, và rất nhiều học sinh không biết. Nghề kỹ thuật, nghề chăm sóc, nghề chế tác, nghề vận hành — có đường ngắn hơn, rẻ hơn, và đang thiếu người trầm trọng. Trong khi con đường đại học được mặc định là con đường duy nhất.
Và: nếu chọn sai thì sao?
Đây là câu quan trọng nhất, và nó bị né tránh vì nghe tiêu cực. Nhưng chọn sai là chuyện bình thường và xảy ra với đa số. Điều quyết định không phải là chọn đúng ngay lần đầu — mà là biết cách nhận ra mình chọn sai và chuyển hướng mà không mất mát quá lớn.
Và bây giờ có một câu hỏi thứ tư, khó hơn nhiều
Bản đồ nghề nghiệp đang dịch chuyển nhanh hơn bất kỳ giai đoạn nào trong ký ức gần đây.
Những công việc thuộc nhóm xử lý thông tin theo quy trình — nhập liệu, dịch thuật cơ bản, soạn văn bản mẫu, viết nội dung phổ thông, kiểm tra hồ sơ, phần công việc khởi đầu trong nhiều nghề tri thức — đang bị thu hẹp rất nhanh.
Đây không phải dự báo xa. Nó đang xảy ra, và nó chạm đúng vào bậc thang đầu tiên của rất nhiều nghề — tức là chỗ mà người mới ra trường bước vào.
Nghĩa là lời khuyên hướng nghiệp kiểu cũ — "chọn ngành đang cần người" — vừa trở nên nguy hiểm. Ngành cần người hôm nay có thể không cần người mới sau bốn năm, mà bốn năm chính là độ dài của một khoá đại học.
Vậy hướng nghiệp trung thực nên dạy gì
Tôi nghĩ câu trả lời không phải là đoán giỏi hơn. Không ai đoán được, và ai tự nhận đoán được thì đang bán một thứ họ không có.
Câu trả lời là chuyển trọng tâm từ chọn nghề sang xây năng lực chuyển được.
Những thứ ít bị thay thế nhất có một điểm chung: chúng đòi hỏi có mặt trong thế giới vật lý, hoặc chịu trách nhiệm, hoặc làm việc với con người trong tình huống phức tạp. Nghề chăm sóc sức khoẻ. Nghề kỹ thuật phải chạm tay vào máy. Nghề đòi hỏi thương lượng và tin cậy. Nghề mà ai đó phải ký tên.
Những kỹ năng chuyển được giữa các nghề: đọc hiểu sâu, viết rõ ràng, hiểu con số, làm việc trong nhóm, và quan trọng nhất — khả năng học một thứ hoàn toàn mới mà không hoảng.
Và một điều rất thực tế: kinh nghiệm thật, càng sớm càng tốt. Làm thêm, thực tập, dự án cá nhân. Trong một thị trường mà bậc thang đầu tiên đang hẹp lại, người có thứ để chỉ ra "tôi đã làm cái này" có lợi thế lớn hơn hẳn người chỉ có bằng.
Thách thức của nghề hướng nghiệp
Không ai chịu trách nhiệm về kết quả. Người tư vấn không sống với hậu quả của lời khuyên, và hậu quả thì đến sau nhiều năm. Đây là ngành mà cơ chế phản hồi gần như không tồn tại.
Áp lực từ phía cầu. Phụ huynh muốn nghe con mình sẽ vào được trường tốt. Trường muốn tuyển sinh. Người tư vấn ở giữa, và rất dễ trở thành người bán hàng cho trường.
Xung đột lợi ích khi ăn hoa hồng tuyển sinh. Đây là mô hình phổ biến và nó phá hỏng toàn bộ giá trị của nghề — vì lời khuyên không còn khách quan.
Và cám dỗ của các bài trắc nghiệm tính cách. Chúng dễ bán, nghe khoa học, và cho ra một câu trả lời gọn gàng. Nhưng không nên biến một kết quả trắc nghiệm thành lời phán về việc một đứa trẻ hợp làm gì. Con người ở tuổi mười bảy chưa định hình, và dán nhãn cho các em là làm hẹp lại đúng lúc cần mở ra.
Vì sao nghề này cần một địa chỉ tồn tại lâu
Có một đặc điểm khiến hướng nghiệp khác mọi dịch vụ khác: kết quả chỉ kiểm chứng được sau nhiều năm.
Lời khuyên đưa ra hôm nay đúng hay sai thì phải tới khi đứa trẻ hai mươi lăm tuổi mới biết.
Nghĩa là không có cách nào đánh giá một người tư vấn hướng nghiệp tại thời điểm thuê họ. Và trong tình huống đó, thứ duy nhất người ta có thể dựa vào là lịch sử: người này đã tư vấn cho ai, đã nói gì, và những gì đã nói có đứng vững không.
Điều đó đòi hỏi một chỗ mà mọi thứ đã nói còn nguyên và tra được.
Đây là chỗ mà tình hình vừa xấu đi rõ rệt. Dựng một trang hướng nghiệp trông chuyên nghiệp — hàng trăm bài phân tích ngành nghề, bài trắc nghiệm, video tư vấn, số liệu thị trường lao động — hôm nay mất một buổi tối và gần như không đồng nào. Một người chưa từng tư vấn cho ai trông y hệt một người đã làm mười năm.
Với phụ huynh và học sinh đang đứng trước một quyết định ảnh hưởng cả đời, đây là tin xấu: họ mất công cụ phân biệt cuối cùng.
Cái còn lại chỉ là thứ không nhân bản được: những học sinh đã được tư vấn và bây giờ đã đi làm, và một cái tên đứng nguyên đủ lâu để những lời khuyên cũ còn ở đó mà đối chiếu.
TrungTamHuongNghiep.com là loại tên như vậy: nằm sẵn trong ngôn ngữ, là cụm từ người ta gõ khi bắt đầu tìm, và chỉ có đúng một bản. Không ai đoán được mười năm tới nghề nào còn nghề nào mất. Nhưng một chỗ nói thật về điều đó — và còn ở đó để chịu trách nhiệm về những gì mình đã nói — thì lúc nào cũng đáng giá.
Tên miền nhắc trong bài: TrungTamHuongNghiep.com
