Câu này đã thành câu cửa mồm trong nhiều công ty: "để AI tính".
Tính giá vốn, tính lãi vay, tính điểm hoà vốn, ước chi phí một dự án, chia tỉ lệ góp vốn. Trước đây phải mở bảng tính và gõ công thức; giờ hỏi bằng tiếng Việt và có kết quả trong mười giây.
Đây là thay đổi thật và có ích. Nhưng nó kèm một tính chất mà người dùng cần hiểu rõ trước khi đưa con số vào quyết định.
Kết quả sai trông y hệt kết quả đúng
Với một bảng tính, sai sót thường lộ ra: ô báo lỗi, tổng không khớp, số âm ở chỗ không nên âm.
Với một câu trả lời bằng lời, kết quả sai không có dấu hiệu gì cả. Nó vẫn là một con số tròn trịa, kèm một đoạn giải thích mạch lạc, trình bày tự tin.
Ba nguồn sai phổ biến nhất:
Hiểu sai câu hỏi. Hỏi "lãi bao nhiêu" mà không nói lãi gộp hay lãi ròng, trước thuế hay sau thuế. Nó chọn một cách và không nói là đã chọn.
Giả định tự điền. Thiếu một dữ kiện thì nó tự đặt một giá trị nghe hợp lý — số ngày làm việc trong tháng, tỉ lệ hao hụt, thuế suất — rồi tính tiếp mà không nêu ra.
Nhầm đơn vị và mốc thời gian. Lãi tháng với lãi năm, giá trước thuế với giá sau thuế, triệu với nghìn. Đây là dạng sai gây thiệt hại lớn nhất vì kết quả lệch cả bậc.
Ba cách kiểm, mỗi cách một phút
Không cần kiểm lại toàn bộ phép tính. Ba thao tác này bắt được phần lớn:
Ước lượng thô trong đầu trước khi hỏi. Đây là cách tốt nhất và ít người làm. Trước khi nhận con số, tự đoán khoảng: "chắc tầm vài trăm triệu". Nếu máy trả về vài tỷ thì có gì đó sai — hoặc ở câu hỏi, hoặc ở phép tính. Thói quen này giá trị hơn mọi công cụ kiểm tra.
Bắt nó liệt kê giả định. Hỏi thẳng: đã giả định những gì. Danh sách trả về thường có một hai dòng khiến ta giật mình vì không đúng với thực tế của mình.
Đổi một đầu vào rồi xem kết quả có đổi hợp lý không. Tăng doanh thu gấp đôi mà lợi nhuận không đổi thì công thức đang sai ở đâu đó. Phép thử này bắt được lỗi cấu trúc mà đọc kết quả không thấy.
Và với con số sẽ đưa vào hợp đồng, vay vốn, hay quyết định lớn: tính lại bằng một cách thứ hai. Không phải vì nghi ngờ — vì mọi con số quan trọng đều đáng được tính hai lần, kể cả khi người tính là con người.
Chỗ nó thật sự mạnh
Cần công bằng, vì phần được rất lớn:
Việc dựng công thức. Mô tả bằng lời rồi nhận về công thức đúng — đây là chỗ hữu ích nhất, vì phần khó xưa nay là biết dùng hàm nào, chứ không phải bấm máy tính.
Kiểm tra một bảng tính có sẵn. Đưa vào và hỏi có chỗ nào bất thường không. Nó phát hiện được ô tham chiếu sai vùng, công thức bị kéo lệch — những lỗi mà người làm ra bảng khó tự thấy.
Giải thích một khoản mục. Với người không học tài chính, có ai đó giải thích khấu hao là gì bằng ví dụ cụ thể — rào cản này vừa hạ xuống thật.
Điểm chung: nó mạnh ở chỗ có thể kiểm được ngay. Đó là ranh giới đáng nhớ cho mọi việc giao cho máy.
Một hệ quả về nghề kế toán
Nếu phần bấm máy rẻ đi, thì nghề kế toán mất giá? Câu trả lời ngược lại, và lý do đáng nói.
Việc ghi chép, đối chiếu, lập báo cáo theo mẫu — đây là phần đang rẻ đi, và nó vốn chiếm phần lớn thời gian của một kế toán viên. Ai chỉ làm phần này thì đúng là đang bị ép.
Nhưng có ba phần đang tăng giá:
Biết con số nào sai trước khi nó vào sổ. Hoá đơn không khớp thực tế, chi phí ghi nhầm kỳ, khoản thu ghi nhận sớm. Người có nghề thấy chỗ bất thường vì họ biết doanh nghiệp này bình thường trông thế nào.
Giải thích cho người ra quyết định. Chủ doanh nghiệp không cần bảng cân đối — họ cần biết tháng sau có đủ tiền trả lương không. Dịch từ ngôn ngữ sổ sách sang câu hỏi kinh doanh là việc của người.
Chịu trách nhiệm khi ký. Báo cáo có chữ ký là báo cáo có người đứng sau. Không có phiên bản tự động nào của điều đó.
Nói gọn: nghề này đang dịch từ làm sổ sang đọc sổ và chịu trách nhiệm. Ai dịch kịp thì tốt hơn trước; ai không thì khó.
Phần AI không chạm tới
Nó không biết con số nào đáng tin. Đưa vào một chi phí ước tính sai thì mọi tính toán phía sau đều sai một cách rất chính xác. Biết con số nào trong doanh nghiệp mình là chắc và con số nào là đoán — đó là hiểu biết của người làm lâu năm.
Nó không biết cái gì bị bỏ sót. Bài toán mà người hỏi quên nhắc tới một khoản chi phí thì kết quả vẫn ra đẹp. Chi phí cơ hội, chi phí quản lý phân bổ, tiền lương của chính chủ doanh nghiệp — đây là những khoản hay bị quên nhất và không ai nhắc.
Nó không quyết định thay. Con số nói dự án hoà vốn sau hai mươi hai tháng. Có làm hay không phụ thuộc vào việc chịu được hai mươi hai tháng đó không, có mất cơ hội khác không, và có ngủ được không nếu hỏng. Không có phép tính nào cho những thứ ấy.
Và nó không chịu trách nhiệm. Con số sai đưa vào hợp đồng thì người ký chịu. Đây là lý do thực dụng nhất để giữ thói quen ước lượng thô: không phải để bắt lỗi máy, mà để bảo vệ chính mình.
Và cái tên
Tài chính là lĩnh vực mà một con số sai gây thiệt hại đo được bằng tiền, và cũng là lĩnh vực có nhiều nội dung viết ẩu nhất — vì nó dễ viết cho kêu.
Khi việc tính toán, dựng bảng, viết bài phân tích đã rẻ ngang nhau cho tất cả, thì thứ phân biệt một nguồn đáng tin không nằm ở khâu làm. Nó nằm ở việc có người chịu trách nhiệm cho từng con số, và ở một cái tên mà người ta tra lại được sau nhiều năm.
AiTinh.com ngắn tới mức tối đa, đọc lên là ra ngay câu cửa mồm của cả thị trường — loại tên mà gõ một lần là nhớ.
Tên miền nhắc trong bài: AiTinh.com
