Có ba dịch vụ đang xuất hiện cùng lúc, khác nhau về mục đích nhưng chung một kỹ thuật.
Doanh nghiệp dựng một nhân vật ảo làm gương mặt đại diện — không phải người thật, không đòi cát-xê, không có bê bối.
Một người nổi tiếng cho phép dùng hình ảnh và giọng của mình để tạo phiên bản số, xuất hiện ở nhiều nơi cùng lúc.
Và một gia đình đưa ảnh, video, tin nhắn của người thân đã mất để dựng lại một phiên bản có thể trò chuyện.
Kỹ thuật cho cả ba đã đủ tốt. Câu hỏi khó nằm ở chỗ khác.
Ba tình huống, ba mức rủi ro khác nhau
Nhân vật hoàn toàn hư cấu là trường hợp đơn giản nhất. Không có người thật nào bị ảnh hưởng. Rủi ro chính là người xem không biết đó không phải người thật — và cách xử lý cũng đơn giản: nói rõ ra. Một dòng ghi chú không làm giảm hiệu quả bao nhiêu, mà giữ được lòng tin về lâu dài.
Phiên bản số của người thật còn sống phức tạp hơn nhiều, và chỗ hay bị bỏ qua là phạm vi. Người ta ký cho dùng hình ảnh, rồi phiên bản số ấy nói những câu họ chưa từng nói, quảng cáo sản phẩm họ chưa từng dùng, xuất hiện trong bối cảnh họ không muốn.
Hợp đồng loại này cần rõ bốn điều mà hợp đồng hình ảnh truyền thống không có: dùng trong bao lâu, ở thị trường nào, được nói những gì và cấm nói những gì, và ai giữ mô hình sau khi hết hạn. Điều cuối là chỗ nguy hiểm nhất — hết hợp đồng mà bên kia vẫn giữ mô hình thì coi như hình ảnh vẫn nằm trong tay họ.
Dựng lại người đã mất là chỗ khó nhất, và không có câu trả lời chung.
Về việc dựng lại người đã mất
Cần cẩn thận, vì đây là chuyện của mất mát chứ không phải chuyện công nghệ.
Có những trường hợp nó giúp thật. Nghe lại giọng của bố qua một đoạn ghi âm cũ, giữ lại câu chuyện của bà kể cho cháu chắt — những thứ này gần với việc lưu giữ hơn là dựng lại.
Chỗ khác biệt bắt đầu khi hệ thống nói những điều người đó chưa từng nói. Lúc ấy nó không còn là ký ức. Nó là một nhân vật được đoán ra từ dữ liệu, mang gương mặt và giọng của người thân.
Hai vấn đề thực tế:
Người đã mất không đồng ý được. Họ có muốn tồn tại dưới dạng đó không? Không ai hỏi được nữa. Và trong một gia đình, thường có người muốn và người thấy khó chịu — mâu thuẫn này có thật và không nhỏ.
Nó có thể giữ người ở lại trong giai đoạn đau buồn. Đây là điều những người làm nghề tâm lý lo ngại nhất: quá trình chấp nhận mất mát cần đi qua, và một phiên bản trò chuyện được có thể làm nó dừng lại giữa chừng.
Không phải để nói ai đúng ai sai. Là để nói rằng đây là quyết định nên được cân nhắc kỹ, không nên là thứ mua bằng một gói dịch vụ.
Điều nên thoả thuận trước
Có một việc rất thực tế mà hầu như chưa ai làm ở Việt Nam: nói rõ ý muốn của mình về hình ảnh và giọng nói sau khi mình mất.
Giống như người ta viết di chúc về tài sản, giờ có thêm một loại tài sản nữa: gương mặt, giọng nói, cách nói chuyện của mình.
Với người của công chúng thì đây là chuyện tiền bạc rõ ràng, và nên có trong hợp đồng. Với người bình thường thì đơn giản hơn nhiều — một câu nói với gia đình cũng đủ, và nó giúp con cháu đỡ phải cãi nhau vào đúng lúc họ đang buồn nhất.
Ai giữ ảnh và ghi âm của cả nhà thì cũng nên nghĩ về việc lưu ở đâu, ai được dùng, dùng vào việc gì.
Với doanh nghiệp: nhân vật ảo rẻ hơn, nhưng rẻ ở đâu
Lý do doanh nghiệp chọn nhân vật ảo thường được nói là tiết kiệm. Nhìn kỹ thì khoản tiết kiệm nằm ở chỗ khác với người ta tưởng.
Không phải tiết kiệm chi phí sản xuất — dựng và duy trì một nhân vật ảo tử tế không rẻ. Cái tiết kiệm là rủi ro: nhân vật ảo không có đời tư, không phát biểu hớ, không đổi ý, không đòi tăng giá sau khi nổi tiếng.
Nhưng đúng vì thế, nó cũng không mang lại thứ mà một người đại diện thật mang lại: sự bảo chứng. Người ta tin một người thật vì người đó có gì để mất. Một nhân vật không tồn tại thì không đặt cược gì cả.
Nghĩa là nhân vật ảo hợp với vai trò dẫn dắt, minh hoạ, hướng dẫn sử dụng — những chỗ cần sự nhất quán. Nó không hợp với vai trò bảo chứng chất lượng, khuyến nghị sản phẩm sức khoẻ, hay bất cứ chỗ nào mà người tiêu dùng đang mượn lòng tin của người nói.
Nhầm hai vai này là chỗ mà nhiều thương hiệu sẽ trả giá trong vài năm tới.
Phần AI không chạm tới
Nó không phải người đó. Nó là dự đoán dựa trên những gì người đó để lại. Với người thân, khác biệt này lúc đầu mờ đi và về sau thì rõ dần — và thời điểm nó rõ ra thường rất khó chịu.
Nó không có ký ức chung. Điều gắn hai người không phải cách nói chuyện, mà là những chuyện đã cùng trải qua. Một phiên bản dựng lại không có phần đó, và không thể có.
Nó không thay được việc chấp nhận. Sống tiếp sau mất mát là việc của con người, và không có đường vòng.
Và nó không chịu trách nhiệm. Khi một nhân vật số nói ra điều gây hại, người chịu là bên vận hành nó — điều này đúng cả về pháp lý lẫn về mặt đạo lý, và bên nào định làm dịch vụ này nên hiểu rõ trước khi bắt đầu.
Và cái tên
Đây là lĩnh vực còn rất mới, chưa có chuẩn mực, và đang được làm bởi nhiều bên với mức độ cẩn trọng rất khác nhau.
Chính vì vậy, bên nào đặt ra giới hạn rõ ràng cho mình — nói rõ dùng vào việc gì, không dùng vào việc gì, dữ liệu để ở đâu, xoá thế nào — thì bên đó xây được thứ mà quảng cáo không mua được.
Khi khâu kỹ thuật đã rẻ ngang nhau cho tất cả, thứ phân biệt là chuẩn mực tự đặt và một cái tên chịu trách nhiệm đứng sau nó.
AiHienThan.com gọi đúng thứ đang hình thành, ngắn, và mang đủ sức nặng cho một chỗ đứng dài hạn trong một lĩnh vực rất cần sự tỉnh táo.
Tên miền nhắc trong bài: AiHienThan.com
