Xem ngày khai trương, chọn hướng nhà, chọn tuổi hợp tác — đây là những việc mà một tỷ lệ rất lớn người Việt vẫn làm trước những quyết định lớn, kể cả những người tự nhận là không mê tín.
Nó là một tập quán văn hoá lâu đời, và cũng là một thị trường dịch vụ thật với người hành nghề, mức giá, và khách hàng lặp lại.
Bài này không bàn chuyện đúng sai của bản thân bộ môn — đó là việc của mỗi người. Bài này bàn về cấu trúc của thị trường đó, vì nó có một đặc điểm khiến nó đáng phân tích: kết quả không kiểm chứng được, ở mức tuyệt đối.
Vì sao đây là thị trường khó nhất về mặt niềm tin
Trong hầu hết dịch vụ, khách có thể đánh giá sau. Sửa xe thì xe chạy hay không. Học tiếng Anh thì thi được điểm nào. Chữa bệnh thì đỡ hay không đỡ.
Ở đây thì không có phép thử nào.
Nếu việc làm ăn thuận lợi sau khi xem ngày, không ai biết đó là nhờ ngày hay nhờ những thứ khác. Nếu thất bại, luôn có cách giải thích khác — chưa đủ thành tâm, còn yếu tố khác chưa hợp, hoặc lẽ ra còn tệ hơn.
Nghĩa là không có cơ chế phản hồi nào để thị trường tự loại người làm ẩu.
Trong kinh tế học, những thị trường như vậy có một đặc điểm dễ đoán: chúng bị chiếm bởi người bán giỏi thuyết phục, chứ không phải người bán giỏi nghề. Và đó là điều đang diễn ra.
Hai thứ tách được ra, và đáng nói riêng
Trong cái gọi chung là phong thuỷ, có ít nhất hai phần rất khác nhau.
Phần có cơ sở quan sát được. Hướng nhà tránh nắng gắt buổi chiều. Cửa không thẳng hàng gió lùa. Bếp không đặt cạnh nhà vệ sinh. Lối đi trong cửa hàng dẫn khách đi hết gian hàng. Bàn làm việc quay lưng ra cửa khiến người ngồi bất an.
Những điều này có thể giải thích bằng ánh sáng, thông gió, vệ sinh, tâm lý và hành vi — và chúng trùng với những nguyên tắc thiết kế mà kiến trúc sư hay nhà bán lẻ nào cũng biết.
Và phần thuộc về niềm tin và tập quán. Chọn ngày, chọn giờ, chọn tuổi, cúng bái. Phần này không giải thích bằng quan sát được, và cũng không cần phải giải thích — nó có giá trị với người tin, và đó là quyền của họ.
Người hành nghề tử tế phân biệt được hai phần đó và nói rõ mình đang nói phần nào. Người làm ẩu trộn chúng lại, dùng phần thứ nhất để tạo vẻ hợp lý cho phần thứ hai, rồi tính giá cho cả gói.
Vùng xám và chỗ vượt ranh giới
Có những chỗ mà thị trường này bước qua ranh giới rõ ràng, và cần nói thẳng:
Doạ nạt. Nói với người ta rằng nhà họ có vấn đề nghiêm trọng, sẽ có tai hoạ, và cần làm lễ tốn kém để hoá giải. Đây là hành vi lợi dụng nỗi sợ, và nó gây thiệt hại tài chính thật cho những gia đình không dư dả.
Hứa kết quả cụ thể. Cam kết làm ăn phát đạt, cam kết khỏi bệnh, cam kết thi đỗ. Đặc biệt nguy hiểm là những trường hợp khuyên người bệnh dừng điều trị y tế để theo phương pháp khác — đây là chỗ có thể gây hậu quả không cứu được.
Và bán vật phẩm giá cao. Đá, tượng, vòng, với giá gấp nhiều lần giá trị vật liệu, kèm lời hứa về công năng.
Những hành vi này bị pháp luật điều chỉnh, và quan trọng hơn: chúng làm hỏng chỗ đứng của toàn bộ những người hành nghề nghiêm túc — đúng cấu trúc "tài sản chung bị phá" đã nói ở các bài trước.
Điều một người hành nghề tử tế làm được
Trong một thị trường không có phép thử, cách duy nhất để tách mình ra là tự đặt giới hạn và công khai nó:
Nói rõ mình tư vấn gì và không tư vấn gì. Không tư vấn sức khoẻ, không tư vấn thay thế điều trị y tế, không cam kết kết quả tài chính.
Báo giá trước, cố định, không phát sinh. Toàn bộ chuyện doạ nạt hoạt động dựa trên việc phát sinh sau khi khách đã dấn vào.
Không bán vật phẩm kèm. Tách hoàn toàn phần tư vấn khỏi phần bán hàng — vì gộp lại thì mọi lời khuyên đều thành lời chào hàng.
Và giải thích được phần giải thích được. Nếu khuyên đổi hướng bàn thì nói lý do có thể nói: ánh sáng, tầm nhìn, cảm giác an toàn khi có bức tường sau lưng.
Bốn việc này đều làm giảm doanh thu ngắn hạn. Cộng lại, chúng là định nghĩa của một người đáng tìm tới lần hai.
Vì sao trong thị trường này, thời gian là bằng chứng duy nhất
Quay lại đặc điểm mở đầu: không có cách nào kiểm chứng kết quả.
Khi không kiểm chứng được kết quả, người ta buộc phải đánh giá người. Và đánh giá người thì chỉ có một cách đáng tin: nhìn xem họ đã ở đó bao lâu, và những người đã tìm tới họ nói gì.
Đây là lý do trong nghề này, những người có chỗ đứng thật thường là người hành nghề vài chục năm ở một chỗ, được truyền miệng qua các thế hệ trong một cộng đồng.
Và đây cũng là chỗ mà tình hình vừa thay đổi rất bất lợi.
Trước đây, muốn tạo vẻ ngoài của một người có nghề lâu năm thì phải mất thời gian thật. Bây giờ một người mới bắt đầu tuần trước có thể có trang web trang trọng, hàng trăm bài viết về các bộ môn, video giải thích trôi chảy, và một tiểu sử ấn tượng — dựng trong một buổi tối, gần như miễn phí.
Trong một thị trường mà thời gian là bằng chứng duy nhất, việc thời gian có thể được giả lập trên màn hình là đòn đánh vào đúng chỗ yếu nhất.
Cái còn lại
Cái không giả được vẫn là thứ chỉ tồn tại một bản: những người đã tìm tới nhiều năm và giới thiệu tiếp, và một địa chỉ đứng nguyên một chỗ đủ lâu để lời truyền miệng có nơi để dẫn tới.
Và như mọi thị trường mà rủi ro là gặp phải người trục lợi: người làm ăn không đàng hoàng buộc phải đổi tên, đổi trang, đổi số khi có người lên tiếng. Họ không thể để mọi lời khen chê của mười năm dồn về đúng một chỗ.
Nghĩa là sự đứng yên tự nó là thông tin — và trong một lĩnh vực không có phép thử nào khác, nó là thông tin gần như duy nhất mà người tìm đến có thể dựa vào.
TrungTamHuyenHoc.com là loại tên như vậy: nằm sẵn trong ngôn ngữ, là cụm từ người ta gõ khi bắt đầu tìm hiểu, và chỉ có đúng một bản.
Đây là thị trường mà niềm tin là toàn bộ sản phẩm. Trong một thị trường như vậy, chỗ đứng cố định không phải chuyện thương hiệu — nó là thứ duy nhất còn phân biệt được ai với ai.
Tên miền nhắc trong bài: TrungTamHuyenHoc.com
