Mỗi ngày có hàng triệu đoạn video được đăng lên, và phần rất lớn trong đó có nhạc nền.
Để tiền bản quyền chảy đúng chỗ, phải có ai đó biết: bài nào, của ai, được dùng ở đâu, bao nhiêu lần.
Việc đó không thể làm bằng người. Nó là bài toán so khớp hàng tỉ lượt mỗi ngày, và nó chỉ trở nên khả thi khi máy làm được.
Đây là một trong những ứng dụng lặng lẽ nhất và có ảnh hưởng nhất tới thu nhập của người làm nhạc — nhưng gần như không ai nói về nó.
Việc cụ thể: nghe ba mươi giây và biết đó là bài gì
Nguyên lý không phức tạp: mỗi bản ghi có một "dấu vân tay" âm thanh — một cách mô tả gọn đặc trưng của nó. Hệ thống so dấu vân tay của đoạn nhạc trong video với kho đã đăng ký.
Phần khó nằm ở chỗ nhạc trong video hiếm khi nguyên vẹn:
Bị lẫn tiếng nói, tiếng ồn. Bài hát phát ở quán trong lúc người quay đang nói chuyện.
Bị chỉnh tốc độ hoặc cao độ. Nhanh lên vài phần trăm là dấu vân tay thô sẽ trượt — và người muốn né bản quyền biết chính xác điều đó.
Chỉ có một đoạn ngắn. Mười lăm giây, có khi tám.
Bị hát lại, đàn lại. Đây là chỗ khó nhất: cùng giai điệu nhưng khác bản ghi. Về mặt quyền, hai thứ này khác nhau — quyền với tác phẩm và quyền với bản ghi là hai quyền riêng, và người được nhận tiền cũng khác nhau.
Điểm cuối là chỗ mà rất nhiều người làm nhạc ở ta không nắm, và nó ảnh hưởng trực tiếp tới việc mình được chia bao nhiêu.
Nhận nhầm cũng đắt như bỏ sót
Hệ thống nhận diện có hai kiểu sai, và cả hai đều gây thiệt hại thật:
Bỏ sót: bài được dùng mà không ai được trả.
Nhận nhầm: một video bị đánh dấu vi phạm trong khi nhạc nền là do chính người đăng tự làm, hoặc là nhạc thuộc phạm vi công cộng. Kênh bị hạ hiển thị, doanh thu bị giữ, và người bị oan phải đi khiếu nại — thường là một quy trình dài và không cân sức.
Kiểu sai thứ hai gây bức xúc nhiều hơn, vì người chịu là người không làm gì sai, và họ ở thế yếu hơn hẳn so với bên đưa ra khiếu nại.
Đây là cùng cấu trúc đã nói ở bài về trường học và bài về định danh: khi hệ thống tự động đưa ra phán quyết, người bị nhận nhầm gần như không có cách tự minh oan — trừ khi có sẵn một đường tới người thật.
Điều người làm nhạc Việt nên làm
Đăng ký tác phẩm. Không đăng ký thì tiền vẫn được thu ở đâu đó nhưng không biết trả cho ai — đúng điều đã nói ở bài về sáng tác.
Khai đúng phần đóng góp và đúng loại quyền. Ai là tác giả phần nhạc, ai phần lời, ai là chủ bản ghi. Ba vai có thể là ba người, và chia sai từ đầu thì sửa rất khó.
Đưa bản ghi vào các hệ thống nhận diện. Không có trong kho thì không được so khớp, tức là bị dùng bao nhiêu cũng không ai biết.
Giữ bản gốc. Tệp chưa nén, ngày tạo, các phiên bản trung gian — thứ chứng minh quyền tác giả tốt hơn mọi thứ khác.
Bốn việc này đều làm được một lần và có tác dụng nhiều năm, và phần lớn người làm nhạc trẻ ở ta bỏ qua cả bốn.
Còn nhạc do máy sinh thì sao
Câu hỏi này sắp trở thành chuyện thường ngày, nên nói rõ:
Nhạc nền dùng chung — thứ chỉ cần hợp cảnh, không cần ai nhớ — đang rẻ đi rất nhanh. Đây là mảng thu nhập thật của nhiều người làm nhạc, và nó đang co lại.
Nhưng có một hệ quả ít ai tính: khi lượng nhạc trong kho tăng vọt, việc phân biệt bài nào là bài nào cũng khó hơn. Một hệ thống nhận diện phải làm việc trong một kho lớn hơn nhiều, với rất nhiều bản na ná nhau — và tỉ lệ nhận nhầm có xu hướng tăng theo.
Nghĩa là chính công nghệ tạo ra nhạc đang làm khó công nghệ nhận diện nhạc. Hai bên cùng chạy, giống hệt chuyện đã nói ở bài về định danh.
Phần AI không chạm tới
Nó không quyết được thế nào là giống nhau đủ để vi phạm. Hai bài có bốn ô nhạc trùng thì có phải đạo nhạc không? Đây là câu hỏi đã gây tranh cãi hàng chục năm ở toà án nhiều nước, và nó là câu hỏi pháp lý và thẩm mỹ, không phải câu hỏi kỹ thuật. Máy đo được độ giống; nó không định được ngưỡng.
Nó không biết hoàn cảnh. Trích một đoạn để bình luận, để dạy học, để châm biếm — ở nhiều hệ thống pháp luật, những mục đích đó được đối xử khác. Hệ thống tự động không phân biệt được, nên nó đánh dấu tất.
Và nó không thay được lý do người ta nghe nhạc. Trong bài về sáng tác tôi có viết: người nghe không tìm một giai điệu hợp tai, họ tìm cảm giác có ai đó đã sống qua điều mình đang sống. Khi việc tạo ra âm thanh trở nên miễn phí, thứ còn lại đáng giá là người đứng sau nó — và đó cũng là thứ mà toàn bộ hệ thống bản quyền tồn tại để bảo vệ.
Và cái tên
Đây là lĩnh vực mà người làm nhạc, người làm nội dung và doanh nghiệp dùng nhạc nền đều cần biết, và cả ba đang thiếu một nguồn tiếng Việt nói rõ ràng.
Khi việc dựng một công cụ sinh nhạc, một kho nhạc nền, một trang giới thiệu — trở thành việc ai cũng làm được trong vài ngày, thì khâu thực thi hết là lợi thế.
Cái còn lại là một địa chỉ mà người ta tìm tới khi kênh của mình vừa bị đánh dấu vi phạm và không biết làm gì — hoặc khi muốn biết nhạc của mình đang bị dùng ở đâu.
AiAmNhac.com ghép đúng hai chữ, ngắn, dễ nhớ, và nó bao được cả mặt sáng tạo lẫn mặt quyền — hai thứ luôn đi cùng nhau trong nghề này.
Tên miền nhắc trong bài: AiAmNhac.com
