Hỏi một người làm nghiên cứu ở một trường đại học Việt Nam rằng vì sao anh ta chọn đề tài đang làm.
Nếu người đó tin bạn, câu trả lời thường không phải là "vì nó quan trọng".
Câu trả lời thật hơn: vì nó đăng được. Vì có sẵn dữ liệu. Vì nó nằm trong hướng mà mấy tạp chí đang nhận. Vì làm xong trong mười tháng, kịp kỳ xét.
Đây không phải chuyện thiếu lý tưởng. Đây là phản ứng hoàn toàn hợp lý với cách người ta bị đo.
Việc cụ thể: một thước đo quyết định mọi thứ
Trong hệ thống hiện nay, gần như mọi thứ quan trọng với một người làm nghiên cứu đều treo vào số bài báo đăng ở tạp chí quốc tế.
Xét chức danh. Xét nâng lương. Được giao đề tài. Được giữ lại. Trường được xếp hạng.
Thước đo này ra đời vì lý do tốt: nó khách quan, chống được nạn xét theo quan hệ, và buộc người làm nghiên cứu phải ra ngoài so với thế giới. Đó là bước tiến thật, không nên phủ nhận.
Nhưng khi một thước đo trở thành thước đo duy nhất, người bị đo sẽ tối ưu cho chính nó — và tối ưu cho thước đo không giống tối ưu cho thứ mà thước đo định đại diện.
Hệ quả cụ thể, ai trong ngành cũng thấy:
Đề tài nghiêng về cái có sẵn dữ liệu. Nghiên cứu cần thu thập dữ liệu mới ở Việt Nam thì tốn ba năm và có thể thất bại. Nghiên cứu dùng bộ dữ liệu công khai của nước ngoài thì tám tháng ra bài.
Chia nhỏ một kết quả thành nhiều bài. Đếm bài thì chia nhỏ có lợi.
Ít ai làm việc dài hơi. Một hướng mất năm năm mới ra kết quả là hướng mà không ai dám nhận, vì năm năm không có bài là hết đường.
Và cái cần cho địa phương thì không ai làm. Một nghiên cứu về giống lúa chịu mặn cho một vùng cụ thể, hay về bệnh nghề nghiệp ở một ngành cụ thể ở Việt Nam — rất khó đăng ở tạp chí quốc tế, vì tạp chí ấy phục vụ độc giả toàn cầu. Nên nó không được làm, dù đó là chỗ nghiên cứu tạo ra giá trị lớn nhất.
Con số nên nhìn thêm
Không phải bỏ thước cũ. Là thêm thước, để người ta có đường khác mà đi:
Bao nhiêu phần trăm đề tài có một bên ngoài trường thật sự dùng kết quả? Một doanh nghiệp, một sở, một hợp tác xã. Con số này ở phần lớn nơi rất thấp, và chính sự thấp đó là thông tin.
Bao nhiêu nghiên cứu dùng dữ liệu sơ cấp thu tại Việt Nam? Đây là thước của việc có thật sự tạo ra tri thức mới về nơi này hay không.
Tỉ lệ người có bằng tiến sĩ còn làm nghiên cứu sau năm năm. Thước đo giữ người — và cũng là thước đo mà không ai muốn công bố.
Chuyện tiền, nói thẳng
Không nói về thu nhập thì cả bài này chỉ là lý thuyết.
Lương chính thức của một giảng viên trẻ ở phần lớn trường công không đủ sống ở thành phố lớn. Nên người ta dạy thêm, dạy thỉnh giảng ở ba nơi, làm dự án ngoài.
Kết quả là thời gian thật dành cho nghiên cứu bị ép xuống phần thừa của tuần — buổi tối, cuối tuần, những khoảng chen giữa hai buổi dạy.
Bất kỳ bàn luận nào về chất lượng nghiên cứu mà bỏ qua điều này đều là bàn luận trên giấy. Người ta không thể vừa nghèo vừa kiên nhẫn theo đuổi một hướng năm năm.
Và đây là chỗ mất người: những người giỏi nhất, có nhiều lựa chọn nhất, là những người rời đi trước.
Phần AI không chạm tới
Cần nói phần này vì nó đang đổi nghề rất nhanh, và đổi theo hai chiều.
Việc viết cho trôi chảy, dịch sang tiếng Anh, rà soát tài liệu, xử lý số liệu — đều rẻ đi. Với người làm nghiên cứu ở nước không nói tiếng Anh, đây là rào cản vừa hạ xuống thật, và nó công bằng hơn cho người Việt.
Nhưng đúng vì thế, số bài báo trên thế giới đang tăng nhanh hơn năng lực bình duyệt. Khi ai cũng viết trôi chảy được, việc đếm bài càng mất ý nghĩa hơn nữa — thước đo vốn đã lệch nay lệch thêm.
Cái không chạm tới được:
Không ai làm thí nghiệm thay bạn. Không đứng trong phòng lab, không đi thực địa, không phỏng vấn ai. Dữ liệu mới vẫn phải do con người tạo ra, và đó là phần chậm nhất, đắt nhất, và giờ là phần khan hiếm nhất.
Không ai đặt câu hỏi thay bạn. Chọn theo đuổi cái gì là quyết định mang cả hiểu biết chuyên môn lẫn phán đoán về việc điều gì đáng dành mười năm.
Không ai nhận ra kết quả bất thường thay bạn. Rất nhiều phát hiện lớn bắt đầu từ một số liệu lệch mà người làm thấy lạ và không bỏ qua.
Và không ai chịu trách nhiệm thay bạn. Bài bị rút, uy tín mất, sự nghiệp ảnh hưởng — tất cả rơi vào người ký tên.
Nói gọn: khi khâu thực thi rẻ đi, giá trị dồn hết về phần chỉ người mới làm được — đi hỏi, đi đo, đi chịu trách nhiệm. Đó là tin tốt cho người làm nghiên cứu tử tế, nếu hệ thống đo lường kịp đổi theo.
Và cái tên
Nghề này sống bằng uy tín cá nhân, tích luỹ rất chậm, và hiện phần lớn nằm rải rác: một trang trên hệ thống của trường, một hồ sơ trên nền tảng học thuật nào đó, vài bài phỏng vấn báo chí.
Không chỗ nào trong số đó thuộc về người ấy. Trường đổi hệ thống thì mất; nền tảng đổi luật thì mất.
Khi mọi khâu thực thi đã rẻ ngang nhau — ai cũng dựng được trang, viết được giới thiệu — thì thứ còn tích luỹ được là một địa chỉ mang tên mình, còn nguyên sau hai mươi năm và mấy lần đổi nơi làm việc.
NhaKhoaHoc.com ngắn, gọi thẳng con người chứ không gọi cơ sở, và đủ rộng cho cả một cộng đồng nghề.
Tên miền nhắc trong bài: NhaKhoaHoc.com
