Một toà soạn cần ý kiến chuyên gia cho bài về an toàn thực phẩm. Deadline là chiều nay.
Phóng viên gọi cho người đã trả lời cho họ lần trước. Người đó không đúng chuyên ngành lắm nhưng dễ tính, nói mạch lạc, và bắt máy.
Bài lên. Ý kiến đó được trích dẫn lại ở mười chỗ khác. Sáu tháng sau nó thành "các chuyên gia cho rằng".
Trong khi người thật sự dành mười lăm năm nghiên cứu đúng vấn đề đó thì đang ở một phòng thí nghiệm nào đó, và không ai biết là có người ấy tồn tại.
Chuyên môn thật gần như vô hình ở bên ngoài
Trong nội bộ một lĩnh vực, ai giỏi cái gì thì mọi người đều biết. Đó là thông tin lưu hành qua hội thảo, qua bình duyệt, qua việc đọc bài của nhau.
Nhưng thông tin đó không rời khỏi lĩnh vực. Với người ngoài — phóng viên, doanh nghiệp cần tư vấn kỹ thuật, cơ quan cần phản biện, quỹ cần hội đồng — nó gần như không tồn tại.
Kết quả là bên ngoài phải chọn theo những tín hiệu thay thế: học hàm học vị, chức danh quản lý, hoặc đơn giản là ai bắt máy.
Ba tín hiệu đó tương quan yếu với việc người này có hiểu đúng vấn đề cụ thể đang hỏi hay không. Học vị nói lên chuyện đã hoàn thành một chương trình đào tạo, không nói lên chuyện đang làm gì mười năm nay. Chức danh quản lý thậm chí thường tỉ lệ nghịch với thời gian còn dành cho nghiên cứu.
Hệ quả không dừng ở một bài báo
Doanh nghiệp không tìm được người giải bài toán kỹ thuật của mình. Một xưởng cơ khí cần xử lý một vấn đề về vật liệu; câu trả lời có thể đang nằm trong một luận án ở trường cách đó mười cây số. Không có đường nào nối hai bên.
Nghiên cứu không tìm được nơi áp dụng. Chiều ngược lại cũng tắc y hệt, và đây là một trong những lời than phổ biến nhất về khoa học Việt Nam. Vấn đề thường được mô tả là "nghiên cứu xa rời thực tiễn". Tôi nghĩ mô tả đúng hơn là: hai bên không có cách nào tìm thấy nhau.
Phản biện bị chọn theo quan hệ. Không có danh sách người đúng chuyên môn thì mời người quen — và người quen thì khó nói thẳng.
Cả ba đều là vấn đề về khả năng tìm thấy, không phải vấn đề về năng lực. Năng lực có thật và đang nằm đó.
Một danh bạ chuyên gia nên lập chỉ mục theo cái gì
Đây là phần quan trọng nhất, vì làm sai chỗ này thì danh bạ vô dụng.
Không lập theo học hàm học vị. Đó là thứ dễ gom nhất và ít nói lên nhất về việc ai giải được vấn đề gì.
Lập theo vấn đề đã làm thật. Người này đã nghiên cứu đúng cái gì, trong bao lâu, kết quả nằm ở đâu để người ngoài kiểm được. Một dòng "chuyên về ăn mòn kim loại trong môi trường nước lợ, mười hai năm" hữu ích hơn nhiều so với một danh sách bốn học vị.
Ghi rõ mức độ sẵn sàng. Có nhận trả lời báo chí không, có nhận tư vấn doanh nghiệp không, có nhận phản biện không. Rất nhiều nhà nghiên cứu không muốn bị làm phiền, và một danh bạ phớt lờ điều đó sẽ bị chính người trong ngành tẩy chay ngay từ đầu.
Nói rõ ai tài trợ cho nghiên cứu của họ. Không phải để nghi ngờ, mà vì đó là thông tin người đọc cần khi cân nhắc một ý kiến.
Ranh giới với chuyện đã nói ở bài học thuật
Trong bài về liêm chính học thuật tôi đã viết về thị trường mua bán suất đứng tên và tạp chí săn mồi. Chỗ này liên quan trực tiếp:
Một danh bạ lập theo số lượng công bố sẽ vô tình xếp người mua bài lên trên người làm thật — vì người mua bài có nhiều bài hơn.
Nghĩa là chỉ số đếm được lại là chỉ số dễ bị thao túng nhất, đúng cái quy luật đã gặp lại nhiều lần trong loạt bài này. Danh bạ tử tế phải mô tả đã làm gì, không đếm đã đăng bao nhiêu.
AI đổi gì, và cần thẳng thắn
Chiều tốt: phần gom và chuẩn hoá vừa rẻ đi rất nhiều. Đọc hàng nghìn bản tóm tắt nghiên cứu để rút ra "người này thật sự làm về cái gì" là việc trước đây không ai làm nổi ở quy mô cả nước. Việc dịch câu hỏi của doanh nghiệp — thường mô tả bằng ngôn ngữ sản xuất, không phải ngôn ngữ khoa học — sang thứ tra được cũng vậy.
Chiều cần cảnh giác: máy trả lời được câu hỏi chuyên môn một cách trôi chảy, và điều đó tạo ra ảo giác rằng không cần chuyên gia nữa.
Nhưng nó không phân biệt được thứ mà nó nói với thứ mà nó biết chắc, và trong các câu hỏi thật sự khó thì khác biệt đó là tất cả. Người có chuyên môn thật có một năng lực mà máy không có: biết ranh giới hiểu biết của mình nằm ở đâu, và nói ra khi vượt qua ranh giới đó.
Nói cách khác: máy làm cho việc tìm ra chuyên gia rẻ đi, đồng thời làm cho việc cần một chuyên gia trở nên quan trọng hơn — vì bây giờ ai cũng có sẵn một câu trả lời nghe rất thuyết phục trong tay.
Và cái tên
Khi việc dựng một danh bạ có tìm kiếm, có hồ sơ, có bộ lọc — trở thành việc ai cũng làm được trong vài ngày, thì khâu thực thi hết là lợi thế.
Cái còn lại là một địa chỉ đủ trung lập để người trong giới chịu có tên ở đó, và đủ bền để tích luỹ qua nhiều năm. Danh bạ chuyên gia là loại tài sản chỉ dày lên theo thời gian, và người bắt đầu hôm nay không đuổi kịp bằng cách làm nhanh hơn.
DanhBaHocThuat.com rõ, dễ nhớ, đọc lên là hiểu, và nó không thuộc về trường hay viện nào — điều kiện đầu tiên để cả hai phía chịu bước vào.
Tên miền nhắc trong bài: DanhBaHocThuat.com
