Có một quy luật đã được phát biểu từ lâu và đúng ở mọi ngành: khi một thước đo trở thành mục tiêu, nó thôi làm thước đo.
Trong nghiên cứu khoa học, thước đo đó là số bài báo công bố. Nó được dùng để xét chức danh, xét đề tài, xếp hạng trường, phân bổ kinh phí.
Nó được chọn không phải vì nó đo đúng chất lượng, mà vì nó là thứ đếm được. Và bất cứ thứ gì đếm được mà lại quyết định thu nhập và sự nghiệp của người bị đếm thì sẽ có một thị trường mọc lên quanh nó.
Thị trường đó có thật, và nó vận hành công khai
Nó không lén lút. Nó có bảng giá.
Có nơi bán suất đứng tên trên một bài báo sắp được đăng — người mua không tham gia nghiên cứu, chỉ trả tiền để có tên. Có nơi nhận viết trọn gói một bài và lo luôn khâu đăng. Có những tạp chí thu phí đăng bài và duyệt gần như mọi thứ gửi tới, trong vài ngày, với một quy trình bình duyệt chỉ tồn tại trên danh nghĩa.
Ba thứ đó phục vụ cùng một nhu cầu: có bài báo mà không cần làm nghiên cứu.
Và nhu cầu đó tồn tại vì hệ thống trả thưởng cho việc có bài báo, chứ không trả thưởng cho việc có phát hiện.
Nói cho công bằng: phần lớn người trong giới học thuật Việt Nam làm việc tử tế và không đụng tới những thứ này. Nhưng người làm tử tế phải cạnh tranh trên cùng một bảng chỉ tiêu với người mua — và đó mới là vấn đề.
Tạp chí săn mồi khó nhận ra hơn người ta tưởng
Người ngoài thường hình dung đó là những trang web sơ sài. Thực tế không phải.
Chúng có tên nghe rất giống các tạp chí uy tín, có ban biên tập gồm tên thật của những người đôi khi không hề biết mình có tên trong đó, có mã số, có chỉ số trích dẫn được tính bởi những tổ chức tự lập ra để tính.
Một nghiên cứu sinh năm đầu, chưa có người hướng dẫn tận tình, hoàn toàn có thể gửi bài vào đó với thiện ý. Và một bài đã đăng ở nơi như vậy thì gần như không rút lại được — nó theo hồ sơ người đó suốt sự nghiệp.
Thiệt hại lớn nhất của hệ sinh thái này không rơi vào người gian lận. Nó rơi vào người thiếu kinh nghiệm.
Đây là chỗ mà một nguồn thông tin bằng tiếng Việt, viết rõ ràng, cập nhật, có giá trị trực tiếp và đo được — và hiện gần như không tồn tại.
Bình duyệt là một hệ thống chạy bằng lao động không công
Điều mà người ngoài giới thường không biết: khâu thẩm định chất lượng của toàn bộ nền khoa học thế giới chạy bằng công sức miễn phí.
Một nhà nghiên cứu nhận được bài của người khác, đọc kỹ trong nhiều giờ, viết nhận xét chi tiết — và không được trả gì. Không được tính vào thành tích. Không ai biết.
Hệ thống đó vận hành được suốt một thế kỷ nhờ một chuẩn mực nghề nghiệp: mình được người khác đọc thì mình đọc lại cho người khác.
Vấn đề là số bài gửi đi tăng rất nhanh, còn số người sẵn lòng đọc miễn phí thì không. Khi lượng việc vượt quá năng lực của một hệ thống thiện nguyện, chất lượng thẩm định giảm — và đó là kẽ hở mà mọi thứ nói ở trên chui qua.
AI vừa làm cả hai phía cùng mạnh lên
Đây là phần mới và chưa ai biết sẽ đi tới đâu.
Phía sản xuất: viết một bài báo trông đúng chuẩn — có phần tổng quan tài liệu, có phương pháp, có bàn luận, đúng văn phong học thuật — vừa trở nên gần như không tốn gì. Thứ trước đây cần nhiều tháng lao động giờ mất vài giờ.
Nghĩa là nguồn cung bài báo trông-như-thật vừa tăng vọt, đúng lúc hệ thống thẩm định đã quá tải sẵn.
Phía kiểm tra: cũng chính công cụ đó phát hiện được trùng lặp, phát hiện trích dẫn không tồn tại, đối chiếu số liệu trong bảng với số liệu trong phần kết luận, tìm ra chỗ mâu thuẫn nội tại.
Ai thắng trong cuộc chạy đua đó thì chưa biết. Nhưng có một điều tôi nghĩ là chắc chắn:
Khi việc tạo ra một bài viết trông đáng tin trở thành miễn phí, thì bản thân bài viết không còn là bằng chứng của gì cả. Cái còn lại để dựa vào là ai đứng tên, họ đã làm gì trước đó, và họ mất gì nếu sai.
Nói cách khác, thứ vừa tăng giá trị nhất trong khoa học không phải bài báo. Là danh tiếng của người ký tên — thứ duy nhất không sinh ra hàng loạt được.
Chỗ trống lớn nhất bằng tiếng Việt
Rất nhiều thứ trong nghề này chưa có ai viết tử tế bằng tiếng Việt cho người mới:
Làm sao biết một tạp chí có đáng gửi bài không. Thứ tự tác giả có ý nghĩa gì và tranh chấp về nó xử lý ra sao. Dùng công cụ hỗ trợ viết tới đâu thì được và tới đâu thì thành gian lận. Dữ liệu nghiên cứu phải lưu thế nào để người sau kiểm chứng lại được.
Không câu nào trong đó khó trả lời. Chúng thiếu vì không ai kiếm được tiền từ việc trả lời — trong khi ở phía ngược lại thì có cả một ngành dịch vụ sẵn sàng chi tiền để nói với nghiên cứu sinh rằng mọi chuyện đều dễ dàng.
Một kênh độc lập ở đây có lợi thế rất rõ: nó nói được câu "đừng gửi vào đó" — câu mà không dịch vụ nào bán được.
Và cái tên
Trong một lĩnh vực mà toàn bộ giá trị nằm ở uy tín tích luỹ theo thời gian, thì bản thân địa chỉ của nguồn thông tin cũng phải là thứ tích luỹ được.
Khi ai cũng dựng được một trang học thuật đầy đủ và đẹp trong vài tuần — mà bây giờ đúng là vậy — thì thứ tạo khác biệt là một cái tên ổn định, tra lại được, còn ở đó sau nhiều năm. Người ta tin một nguồn vì nguồn đó vẫn đứng nguyên chỗ cũ và vẫn nói cùng một giọng.
trungtamhocthuat.com đọc lên là hiểu, viết ra không sai, và nó không phụ thuộc vào bất kỳ nền tảng nào có thể biến mất.
Tên miền nhắc trong bài: TrungTamHocThuat.com
