Có một câu hỏi tưởng ngây thơ nhưng đi tới tận gốc của thương mại:
Vì sao hai người có thể mua bán một thứ mà không ai trong hai người nhìn thấy nó?
Trên các sàn hàng hoá thế giới, người ta mua bán hàng nghìn tấn cà phê, ngũ cốc, kim loại giữa hai bên chưa từng gặp nhau, hàng thì nằm ở kho cách đó nửa vòng trái đất. Không ai bốc thử một nắm lên xem.
Điều đó chỉ làm được vì có một thứ tồn tại trước: một cách mô tả hàng mà cả hai bên hiểu giống hệt nhau.
Và đó chính xác là thứ mà phần lớn hàng hoá Việt Nam chưa có.
Chuẩn hoá không phải thủ tục, nó là điều kiện để thị trường tồn tại
Khi một loại hàng được mô tả bằng vài thông số đo được — độ ẩm bao nhiêu, tạp chất bao nhiêu, cỡ hạt thế nào, tỉ lệ lỗi tối đa bao nhiêu — thì hai lô hàng cùng thông số có thể thay thế cho nhau.
Khả năng thay thế cho nhau nghe rất tầm thường, nhưng nó mở ra toàn bộ những thứ còn lại: mua bán từ xa, mua bán hàng chưa sản xuất, đặt giá trước cho vụ sau, dùng lô hàng làm tài sản bảo đảm để vay, và quan trọng nhất là có một mức giá công khai để mọi người tham chiếu.
Không có chuẩn thì không có cái nào trong số đó. Mỗi lô hàng là một trường hợp riêng, phải xem tận nơi, phải trả giá riêng. Đó không phải thị trường. Đó là mặc cả.
Mặc cả thì vẫn mua bán được, vẫn có người giàu lên. Nhưng nó chặn trên quy mô: không mở rộng được, không có công cụ tài chính đi kèm, và người bán nhỏ luôn ở thế yếu vì họ không biết giá mình đáng được nhận là bao nhiêu.
Cái giá thật của việc không có chuẩn: người bán nhỏ trả
Hãy nhìn từ phía một hộ sản xuất.
Anh ta có hàng. Người mua tới xem, cầm lên, ngửi, bóp, rồi đưa ra một con số. Con số đó dựa trên cái gì? Không ai giải thích. Không có bảng quy đổi nào để đối chiếu. Không có giá tham chiếu công khai cho đúng loại hàng, đúng phẩm cấp đó, ở đúng thời điểm đó.
Người bán chỉ có hai lựa chọn: nhận, hoặc chờ người mua khác — mà hàng thì đang xuống cấp từng ngày.
Trong một giao dịch không có chuẩn, bên nào biết nhiều hơn sẽ lấy phần lớn hơn. Đó không phải chuyện ai xấu. Đó là hệ quả cơ học của việc thiếu một thước đo chung.
Và điều đáng nói là người bán nhỏ thường không hề biết mình đang thiếu cái gì. Anh ta nghĩ mình bị ép giá. Thực ra anh ta đang bán trong một thị trường không có ngôn ngữ.
Vì sao chuẩn khó dựng đến vậy
Nếu chuẩn hoá lợi như vậy thì tại sao chưa có?
Vì người được lợi nhất từ việc không có chuẩn lại là người đang giữ vị trí trung gian. Khoảng chênh giữa "hàng thật ra đáng giá bao nhiêu" và "người bán tin nó đáng bao nhiêu" chính là phần lợi nhuận của họ. Chuẩn hoá xoá phần chênh đó. Không ai tự nguyện xoá nguồn thu của chính mình.
Vì chuẩn cần một bên đo trung lập, và bên đo phải sống bằng gì đó. Nếu người đo do người mua trả tiền thì kết quả nghiêng về người mua. Nếu do người bán trả thì ngược lại. Bài toán này không mới, nhưng nó chưa được giải ở quy mô đủ lớn tại ta.
Vì chuẩn chỉ có giá trị khi đủ nhiều người dùng nó. Một bộ tiêu chí mà chỉ hai bên dùng thì không phải chuẩn, chỉ là điều khoản hợp đồng. Đây là thứ chỉ có giá trị khi đã phổ biến, mà muốn phổ biến thì phải có giá trị trước — một vòng luẩn quẩn kinh điển, và là lý do phần lớn nỗ lực chuẩn hoá chết ở giai đoạn đầu.
Xu hướng đang đẩy theo hướng có lợi
Có một lực đang âm thầm làm việc này thay cho tất cả: yêu cầu về hoá đơn, nguồn gốc và hồ sơ đang siết dần.
Khi bên mua lớn buộc phải chứng minh nguồn gốc đầu vào để bán được cho khách của họ, họ sẽ ép ngược xuống chuỗi. Một khi hàng phải có hồ sơ để đi tiếp, thì hàng buộc phải được mô tả. Và một khi đã mô tả thì đã đi được nửa đường tới chuẩn hoá.
Nói cách khác: áp lực tuân thủ đang làm cái việc mà thị trường tự nó không làm nổi. Đó là điều tôi nghĩ nhiều người trong ngành chưa nhìn ra — họ coi phần hồ sơ là chi phí phải chịu, trong khi nó chính là tấm vé vào một thị trường lớn hơn hẳn.
Ai chuẩn bị trước sẽ ở phía có lợi. Ai chờ tới lúc bị buộc mới làm thì làm trong thế bị động và trả giá cao hơn.
Phần AI làm được, và phần nó không đụng tới
Nó làm được nhiều hơn tưởng tượng ở khâu mô tả: đọc ảnh một lô hàng và ước lượng phân cấp, đối chiếu kết quả kiểm nghiệm với ngưỡng tiêu chuẩn, dịch bộ tiêu chí của khách nước ngoài sang tiếng Việt dùng được, dựng biểu mẫu hồ sơ lô hàng cho một hộ chưa từng làm giấy tờ.
Nó cũng làm được phần tổng hợp giá — thu thập, đối chiếu, phát hiện chỗ lệch bất thường giữa các nguồn.
Cái nó không làm được là đứng ra chịu trách nhiệm cho kết quả đo. Chuẩn hoá không phải bài toán tính toán; nó là bài toán về việc có ai đó ký tên và mất uy tín nếu ký sai. Đây là điểm chung với mọi ngành mà tôi viết tới: máy làm phần khó về kỹ thuật, và phần khó thật thì vẫn là phần trách nhiệm.
Điều đó có nghĩa là rào cản để dựng một hệ thống phân cấp và công bố giá vừa hạ xuống rất thấp về mặt công cụ — nhưng vẫn nguyên vẹn về mặt uy tín. Ai bắt đầu sớm và giữ được sự trung thực qua vài năm thì có thứ mà người đến sau không mua được bằng tiền.
Vì sao phải là kênh riêng
Giá và tiêu chuẩn là loại thông tin mà giá trị nằm ở chỗ nó được công bố công khai và liên tục. Đăng rải rác trên mạng xã hội thì hôm nay có, mai trôi mất, không ai tra lại được.
Thêm nữa, ai giữ được bộ dữ liệu giá theo thời gian sẽ có một tài sản tăng giá trị theo từng tháng — chuỗi giá năm năm đáng giá hơn nhiều lần chuỗi giá một tháng, và không ai đuổi kịp bằng cách bắt đầu hôm nay. Loại tài sản đó chỉ tích luỹ được khi nó nằm ở một chỗ do mình sở hữu.
Và cái tên
Khả năng dựng một hệ thống tra cứu, bảng giá, biểu mẫu, tra tiêu chuẩn — bây giờ ai cũng có, gần như không tốn gì. AI đã san bằng khâu thực thi cho tất cả.
Cái không san bằng được là chỗ người ta gõ vào khi cần biết giá hôm nay. Trong ngành mà quyết định bán một lô hàng đôi khi được ra trong mười phút, cái tên bật ra trong đầu trước là cái tên thắng.
trungtamhanghoa.com rộng đủ để chứa mọi mặt hàng, rõ đủ để nhớ ngay, và không phụ thuộc vào nền tảng nào có thể đổi luật chơi vào tháng sau.
Tên miền nhắc trong bài: TrungTamHangHoa.com
