Việt Nam có thành tích tốt ở các kỳ thi toán quốc tế. Đó là điều đáng tự hào và có thật.
Song song với nó là một sự thật khác cũng có thật: phần lớn học sinh Việt Nam không thích môn toán, và phần lớn người trưởng thành nhớ về nó như một quãng khó chịu đã qua.
Hai điều đó cùng tồn tại được vì chúng nói về hai thứ khác nhau. Cái thứ nhất nói về một nhóm rất nhỏ được tuyển chọn và luyện kỹ. Cái thứ hai nói về mọi người còn lại.
Và giờ đây có thêm một biến số vừa xuất hiện, làm cả hệ thống phải trả lời lại một câu hỏi cũ.
Một công cụ giải xong bài tập trong ba giây
Chụp ảnh một bài toán, nhận về lời giải đầy đủ, có từng bước, có giải thích, trong vài giây. Miễn phí.
Điều này không phải sắp xảy ra. Nó đã xảy ra, và mọi học sinh đều biết trước khi người lớn kịp bàn.
Phản ứng đầu tiên của nhiều người là tìm cách ngăn. Tôi nghĩ hướng đó vừa vô vọng vừa lạc đề. Nó vô vọng vì không cấm được. Nó lạc đề vì câu hỏi thật không phải "làm sao ngăn học sinh dùng", mà là:
Nếu máy giải được mọi bài tập, thì việc bắt học sinh giải bài tập còn ý nghĩa gì?
Đây là câu hỏi khó chịu, và nó buộc phải nói ra một chuyện mà ngành giáo dục lâu nay né: rất nhiều thứ đang được dạy được dạy vì nó dễ ra đề và dễ chấm, chứ không phải vì nó đáng học.
Ba thứ khác nhau đang bị gọi chung là "học toán"
Tách ra thì sẽ thấy rất rõ cái nào vừa mất giá và cái nào không.
Thứ nhất: kỹ năng tính toán và biến đổi. Nhân chia số lớn, rút gọn biểu thức, giải phương trình theo quy trình. Đây là phần chiếm nhiều thời gian nhất trong lớp học và nhiều điểm nhất trong đề thi.
Đây cũng là phần máy làm tốt hơn con người từ lâu rồi — máy tính bỏ túi đã làm phần đầu từ nhiều thập kỷ trước, và công cụ mới vừa làm nốt phần còn lại. Giá trị thị trường của kỹ năng này gần bằng không, và điều đó đã đúng từ trước khi có AI.
Thứ hai: nhận ra cấu trúc. Nhìn một tình huống lộn xộn ngoài đời và nhận ra nó là bài toán loại gì. Đây là bước khó nhất, và là bước gần như không được dạy — vì trong đề thi, bài toán đã được đóng gói sẵn, đã bỏ hết chi tiết thừa, và luôn có đủ dữ kiện để giải.
Ngoài đời thì ngược lại hoàn toàn: thông tin thừa, thiếu, và không ai nói cho bạn biết đây là bài toán gì.
Thứ ba: biết một câu trả lời có hợp lý không. Đây là phần vừa trở nên quan trọng gấp nhiều lần, và tôi nghĩ hầu hết mọi người chưa nhận ra vì sao.
Vì sao phần thứ ba vừa quan trọng lên đột ngột
Máy trả lời rất trôi chảy, và nó cũng sai một cách rất trôi chảy.
Một lời giải sai do máy sinh ra không có dấu hiệu nào bên ngoài để phân biệt với lời giải đúng. Nó vẫn có các bước, vẫn mạch lạc, vẫn đúng văn phong. Học sinh nộp bài mà không hề nghi ngờ.
Trước đây, người không biết làm thì để giấy trắng — và ai cũng biết là họ không biết. Bây giờ, người không biết làm nộp một bài đầy đủ trông rất giỏi. Sai lầm đã trở nên vô hình.
Thứ duy nhất chống lại điều đó là cảm giác về độ lớn: biết ngay rằng vận tốc này không thể là hai nghìn cây số một giờ, rằng xác suất không thể lớn hơn một, rằng diện tích không thể âm, rằng con số này lệch mười lần so với thứ đáng lẽ phải ra.
Cảm giác đó chính là môn toán, và nó là phần gần như không được chấm điểm trong bất kỳ kỳ thi nào.
Đây không còn là chuyện của riêng học sinh. Người lớn nhận báo cáo do máy làm, nhận phân tích do máy viết, cũng cần đúng năng lực đó. Nó vừa chuyển từ một kỹ năng học đường thành một kỹ năng sinh tồn nghề nghiệp.
Vì sao học sinh sợ toán, và đó là vấn đề kinh doanh chứ không chỉ là chuyện sư phạm
Toán khác các môn khác ở một điểm: nó tích luỹ chặt. Không hiểu phân số thì không hiểu tỉ lệ, không hiểu tỉ lệ thì không hiểu hàm số. Mất một mắt xích là mất tất cả những gì xây trên đó.
Lớp học thì đi theo lịch chung, không đi theo từng người. Một học sinh hổng ở lớp sáu vẫn bị kéo đi tiếp, và đến lớp chín thì em đó không phải "học kém" — em đó đang ngồi trong một lớp nói bằng thứ ngôn ngữ mà em không có nền để hiểu.
Từ đó ra kết luận: em ấy không sợ toán. Em ấy sợ cảm giác ngồi trong phòng mà mọi người hiểu còn mình thì không.
Với người làm nghề dạy, đây là điều quan trọng nhất: việc đáng tiền nhất không phải dạy bài hôm nay, mà là tìm ra mắt xích bị mất từ ba năm trước. Đó là chẩn đoán, và gần như không ai bán dịch vụ đó — vì nó khó, mất thời gian, và không có trong giáo trình nào.
Chỗ AI làm được điều mà lớp học không làm được
Nếu vấn đề là mỗi học sinh hổng ở một chỗ khác nhau, thì lời giải phải mang tính cá nhân. Đó chính xác là thứ một giáo viên đứng trước bốn mươi em không thể làm.
Máy thì làm được: kiên nhẫn vô hạn với cùng một câu hỏi, không tỏ thái độ khi em ấy hỏi lại lần thứ năm, sẵn sàng lúc mười một giờ đêm, và quan trọng nhất — không làm em ấy xấu hổ.
Với một đứa trẻ đã mất tự tin vào môn này, việc không bị xấu hổ có khi là điều kiện tiên quyết để học lại được.
Nhưng cần rất cẩn thận ở một điểm: công cụ đưa đáp án và công cụ dạy là hai thứ ngược nhau. Cái thứ nhất giải quyết bài tập tối nay và làm hổng thêm. Cái thứ hai từ chối đưa đáp án, hỏi ngược lại, và bắt học sinh tự đi.
Phần lớn học sinh đang dùng loại thứ nhất, vì loại thứ nhất dễ chịu hơn. Ai làm nghề trong lĩnh vực này cần hiểu sự khác biệt đó và nói rõ với phụ huynh — vì đó chính là chỗ tạo ra giá trị thật.
Một điều tôi tin về việc dạy trẻ
Mục tiêu không phải xếp em ấy đứng thứ mấy. Xếp hạng trong toán học đường gây hại nhiều hơn lợi: nó dạy đứa đứng cuối rằng mình không có khả năng, trong khi sự thật chỉ là em ấy hổng một mắt xích cụ thể có thể vá được.
Mục tiêu là một ngưỡng: hiểu được, tự kiểm tra được, và biết khi nào một con số nghe không ổn. Đạt ngưỡng đó là đủ cho cả đời, kể cả với người không bao giờ dùng đến phương trình bậc hai.
Và cái tên
Khi dựng một kho bài giảng, bài tập, lời giải đầy đủ trở thành việc ai cũng làm được trong vài tuần — mà bây giờ đúng là vậy — thì khâu thực thi không còn là lợi thế của ai.
Cái còn lại là chỗ phụ huynh nghĩ tới khi con mình bắt đầu đuối. Trong tình huống đó người ta tìm gấp, và cái tên bật ra trong đầu trước là cái tên được gõ.
trungtamtoan.com ngắn, rõ, đọc một lần là thuộc, và nó là địa chỉ của cả môn học chứ không của riêng một trung tâm nào.
Tên miền nhắc trong bài: TrungTamToan.com
